❓چگونه سقراطی بیاندیشیم؟

♻️ قسمت دوم

🖌 محمدرضا سلیمی

در بخش نخست گفته‌شد اندیشه‌ی سقراطی بر پایه‌ی پرسشگریِ نظام‌مند، عمیق، و هدایت‌کننده استوار است که فرد را به اعماق اندیشه و فهم خود و دیگران می‌برد و آن می‌کاود. همچنین، گفته‌شد که متفکران نقاد می‌توانند از یک جعبه ابزار فکری، که در آن سه نوع ابزار وجود دارد، برای سقراطی اندیشیدن استفاده کنند. این ابزارها عبارتند از:

۱. ابزار‌های پرسشگری؛

۲. ابزارهای تحلیل؛ و

۳. ابزارهای ارزیابی.

در قسمت اول، ابزارهای پرسشگری معرفی و درباره‌ی آنها توضیح داده شد. در این قسمت، و قسمت بعد، ابزارهای تحلیل و ارزیابی را معرفی می‌کنیم و آنها را توضیح می‌دهیم.

ابتدا تحلیل و ارزیابی را تعریف می‌کنیم:

تحلیل یعنی نشان دادن ماهیت چیزی با تجزیه و خرد کردن آن به اجزای تشکیل‌دهنده و بررسی و مقایسه‌ی جزء به جزء آن با استفاده از معیارهای تفکر. بنابراین، تحلیل تفکر یعنی نشان دادن ماهیت تفکر با تجزیه کردن آن به اجزای تشکیل‌دهنده (عناصر تفکر) و بررسی و مقایسه آن اجزاء (عناصر) با استفاده از معیارهای تفکر. عناصر تفکر عبارتند از: هدف، پرسش، اطلاعات، دیدگاه، مفاهیم، انگاشته‌ها، برایندها، و استنتاج.

ارزیابی یعنی بررسی کیفیت اجزای تشکیل دهنده یک چیز با استفاده از معیارهای تفکر. به‌عبارت‌دیگر، ما با معیارهای تفکر نقاط ضعف و قوت اندیشیدن خودمان و دیگران را ارزیابی می‌کنیم. معیارهای تفکر عبارتند از: وضوح، درستی، دقت، عمق، مناسبت، جامع‌نگری، منطق، اهمیت، انصاف و سازگاری.

حال با معیارهای تفکر (ابزارهای ارزیابی) به ارزیابی عناصر تفکر (ابزارهای تحلیل) می‌پردازیم.

۱. هر تفکری هدفی را پیگیری می‌کند. متفکر نقاد درباره‌ی شفافیت، دقت، عمق، درستی، مناسبت، منطق، و عملی بودن هدف خود و دیگران پرسش‌هایی را مطرح می‌کند.

۲. هر تفکری پرسش‌هایی را برای حل مسئله و موضوع مطرح می‌کند. برای مثال، چه راه‌ها و ابزارهایی برای رسیدن به هدف وجود دارد؟ پرسش‌ها باید شفاف، دقیق، عمیق، درست، مهم مناسب، و هدفمند باشند.

۳. هر تفکری اطلاعاتی را برای حل مسئله و جواب پرسش جمع آوری می‌کند. متفکر نقاد اطلاعات درست، دقیق، مناسب، و مهم را جمع‌آوری می‌کند.

۴. هر تفکری دیدگاهی را نشان می‌دهد. متفکر نقاد دیدگاه‌های خود و دیگران را معین و درباره‌ی آنها پرسش‌هایی را مطرح می کند. پرسش‌ها باید شفاف، دقیق، عمیق، مناسب، و منطقی باشند. برای مثال، باید از چه دیدگاه‌هایی به موضوع و مسئله نگاه کنیم؟ آیا به همه‌ی دیدگاه‌ها به اندازه‌ی کافی توجه می‌کنیم؟ کدام دیدگاه‌ها معقول‌تر و منطقی‌تر هستند؟ دیدگاه‌های مخالفان چیست؟

ادامه دارد... .

آموزش تفکر انتقادی

@wikifallacy