بخش چهارم : تخصص چگونه تعیین می‌کند چه چیزی را می‌توانیم ببینیم و چه چیزی از دیدمان پنهان می‌ماند؟

مهتا بذرافکن

در بخش قبل دیدیم که تخصص می‌تواند مرزهایی میان رشته‌ها ایجاد کند و در شرایطی، به تفاوت در اعتبار و اقتدار انواع دانش بینجامد. حالا می‌خواهیم یک گام جلوتر برویم.

پرسش این است: آیا تخصص فقط به ما کمک می‌کند پدیده‌ها را بهتر بشناسیم، یا هم‌زمان بر نوع پرسش‌هایی که مطرح می‌کنیم و جنبه‌هایی از واقعیت که می‌توانیم ببینیم نیز اثر می‌گذارد؟

الف): تخصص فقط پاسخ‌ها را محدود نمی‌کند؛ بر پرسش‌ها هم اثر می‌گذارد: هر رشته مجموعه‌ای از مفاهیم، روش‌ها و معیارهای تشخیص مسئله دارد. این ابزارها به پژوهشگر امکان می‌دهند برخی جنبه‌های واقعیت را با دقت بیشتری بررسی کند. اما همین چارچوب ممکن است توجه او را به بعضی پرسش‌ها جلب کند و پرسش‌های دیگری را در حاشیه قرار دهد.

برای مثال، یک هیدرولوژیست ممکن است بپرسد:
نرخ تغذیه آبخوان چقدر است؟
برداشت سالانه چه نسبتی با تغذیه دارد؟
سطح آب زیرزمینی با چه سرعتی افت می‌کند؟
یک جامعه‌شناس آب ممکن است بپرسد:
چه کسانی به منابع آب دسترسی دارند؟
قدرت تصمیم‌گیری درباره تخصیص آب در اختیار چه کسانی است؟ چرا برخی قواعد مدیریت آب اجرا می‌شوند و برخی دیگر نه؟
این پرسش‌ها لزوماً با هم تعارض ندارند. هرکدام وجهی از مسئله را روشن می‌کند. نکته ظریف‌تر این است که آنچه یک رشته مسئله تلقی می‌کند، ممکن است در رشته دیگر اصلاً به‌عنوان مسئله تعریف نشده باشد.
این موضوع به مفهوم Problem Framing، یعنی «چارچوب‌بندی مسئله»، مربوط می‌شود.

ب) تفاوت میان ندیدن و نامعتبر دانستن: در این تمایز در طرح و فهم مسأله خیلی مهم است. فرض کنیم در یک منطقه، برداشت آب زیرزمینی افزایش یافته است.
پژوهشگر ممکن است روابط قدرت محلی را بررسی نکند، چون پرسش پژوهش او درباره ویژگی‌های فیزیکی آبخوان است.

اما گاهی ممکن است پژوهشگر یا نهاد تصمیم‌گیرنده، مطالعه روابط قدرت را نامرتبط یا حتی فاقد اعتبار علمی بداند.
این دو وضعیت یکی نیستند.

در وضعیت اول، موضوع احتمالاً بیرون از دامنه پژوهش قرار گرفته است. در وضعیت دوم، نوعی داوری درباره اعتبار یا ارتباط دانش دیگر مطرح است.

البته حتی در وضعیت اول نیز باید پرسید آیا محدود کردن دامنه پژوهش برای هدف موردنظر موجه است یا نه.


و حالا دقیقاً رسیدیم به یکی از هسته‌های اصلی روش‌شناسی بین‌رشته‌ای (Interdisciplinary Methodology). تا اینجا فهمیدیم که تخصص‌ها ممکن است جنبه‌های متفاوتی از یک مسئله را ببینند.

اما مطالعات بین‌رشته‌ای چگونه پرسش‌هایی را که در رشته‌های مختلف شکل گرفته‌اند، به یک مسئله پژوهشی مشترک پیوند می‌دهد؟

نکته مهم این است که بین‌رشته‌ای بودن صرفاً کنار هم گذاشتن پرسش‌های چند رشته نیست. باید رابطه‌ای میان آن‌ها برقرار شود..

در مبحث بعد بهش می پردازیم

🔷 @WaterForUs