✅بررسی کتاب نون والقلم جلال آل احمد
🖋علی میرزاخانی

📚از مشهورترین و ماندگارترین آثار مرحوم جلال آل احمد، داستان نون والقلم است.
اثر مذکور، جدا از نوگرایی های مصلحانه‌ای که در برخی دیگر از کتب ادبی یا غیرادبی نگارنده نظیر غربزدگی و سه‌تار و مدیر مدرسه بچشم میخورد، تا حدود بسیاری آرمانهای معنوی کلان، اطلاعات تاریخی و تجویزات سیاسی آل احمد در ارتباط با حکمرانی و سیاست مطلوب آل احمد را نیز در اختیار خواننده قرار میدهد.

📖 روند کلی داستان که نقل صرف آن نیز خالی از آگاهی‌های سیاسی نیست، مربوط به زندگی دو کاتب/میرزا در اصفهان عصر عباسی است که با نگاشتن عرائض و وصایا و نسخ و... معیشت مینمایند.
در میانه سلطنت شاه عباس یکم صفوی، فرقەای از درویشان اصفهان به سیادت مرشدی بنام تُراب که در کتاب، قلندران نامیده شده‌اند، طی سالها جلب حمایت مردم اصفهان و روستاهای اطراف، دقیقاً مانند طریقت صفویه در عصر تیموری، قادر به تشکیل نیروی نظامی و ساخت توپ و ترکش جنگی در تکایای خود، از طریق جمع‌آوری هاون های برنجی شهروندان هوادار خود میشوند.
سرانجام در فرصت مناسب، این قلندران شورشی به مدد توپها و مریدان خود که از ستمکاری شاه عباس، خشمگین اند، پایتخت را بتصرف در می آورند و دربار نیز بجهت آنکه سایر ولایات و همسایگان از این شکست مطلع نگردند، زودتر از موعد مقرر، بجهت کوچ قشلاقی، راهی خوزستان میشوند.
این دو میرزا نیز بعنوان منشی حکومت نوپای قلندران منصوب میگردند و نهایتاً، دولت مستعجل آنان، پس از چالشهایی که طی شش ماه ازقبیل کمبود غله و شیوع جذام و ناکارآمدی اسلحه و کارگزاران و کارشکنی صفویان و... به محاصره سپاهیان شاه عباس در می آیند و قلندران شورشی بدار آویخته و بزرگانشان نیز عازم دربار مهمان نواز تیموریان هندوستان شدند.

📚 گفتگوهای شخصیتهای محوری داستان، عمده دیدگاههای سیاسی و اجتماعی نگارنده را عرضه میدارد.
در متن، شاید بتوان اینگونه برداشت نمود که آل احمد، مرزی مشخص میان حیطه آرمانها و عرصه واقعیات قائل است. حتی در بخشهایی، همه حکومتهای موجود، تباهی هایی دارند و هیچ‌یک مورد تأیید آرمانی نیستند.

📓درباب همین موضوع آرمانگرایی آل احمد، ستم حکومت‌ها را نقطه سقوط و انحطاط آنان میداند؛ در داستان نیز با سوزاندن جذامی خانه اصفهان در اثر شایعه رواج بیماری، ضربه غیرقابل جبرانی به تشکیلات قلندری وارد ساخت.

🖋بیان تمثیلی اثر در تشریح روند آلوده شدن حکومت‌ها به فساد و اقتضائات، نزدیکی بسیاری به داستانهای جرج اورول دارد.
پیشفرض قابل استنباط از کتاب، آنست که هرچه بزرگان یک جنبش سیاسی نیرومند، از معنویت گرایی و مؤلفه های آیینی بیشتری (مانند قلندران) برخوردار باشد، پذیرای فساد بیشتری نیز هست.

📑 علاوه بر نتیجه گیری های سیاسی اثر، اطلاعات تاریخی قابل توجهی نیز در اختیار مخاطبان، قرار داده میشود که اجمالاً عبارتند از:
استبداد مذهبی حاکمان صفوی، فعالیت سیاسی طریقت‌های درویشی عصر صفوی، مهاجرت مخالفان حکومت صفوی به دربار گورکانیان هندوستان، اهمیت اقتصاد تجاری عصر صفوی و... .
#یک_فنجان_سیاست
#کارگروه_هنر_و_سیاست
#انجمن_علمی_علوم_سیاسی
@utpsaa