✅ابعاد سیاسی غائله ی قتل گریبایدوف
🖋به قلم: امیرحسین مومن

🔻پس از اتمام دوره دوم جنگ‌های ایران و روسیه و با انعقاد معاهده ننگین ترکمان چای، در تاریخ پنجم شعبان ۱۲۴۳ قمری، قرار بر ارسال سفرای فوق العاده بین دولتین ایران و روسیه، مبنی بر استنساخ معاهده بود. به این منظور، ژنرال پاسکویچ، الکساندر گریبایدوف را که مردی شاعر و ادیب بود، مامور تهران کرد و او در ربیع الثانی ۱۲۴۴ به تهران رسید. با وجود احترام تامه ی دولت ایران، گریبایدوف در کمال غرور و تعصب با اولیای دولت ایران برخورد کرد و سبب رنجش بسیاری از رجال دولت ایران شد. اندکی پیش از بازگشت به تبریز، خواجه یعقوب مارکاریان که از خواجه سرایان ارمنی دربار فتحعلی شاه قاجار بود و از دیوان استیفا، مبلغی اختلاس نموده بود، به بهانه فصل هفتم قرارداد به گریبایدوف رجوع کرد. این فصل به استرداد اتباع مناطق مفتوحه ایران توسط فاتحان روس از جای‌جای ایران اشاره داشت و در واقع خواجه یعقوب که از دیوان‌سالاران ایران وحشت داشت، به گریبایدوف پناهنده شده بود. به تحریک خواجه یعقوب که بدنبال ضربه وارد کردن به دستگاه حکومتی ایران بود، گریبایدوف درصدد استرداد اتباع غیرمسلم گرجی ای که در خدمت اعیان ایران بودند، نیز برآمد. از جمله ی آنها، دو زن گرجی از همسران صدراعظم، آصف‌الدوله بودند که هرچند اسلام آورده بودند، اما مسترد شدند. این اقدام مردم و علمای طهران را عصبانی کرد و با عدم توفیق میرزا ابوالحسن ایلچی، وزیر امور خارجه، در حل منازعه، مردم به دستور حاجی میرزا مسیح مجتهد، در ششم شعبان ۱۲۴۴، بازارها را بستند و به طرف اقامت‌گاه گریبایدوف روانه شدند. در جریان این واقعه، آن دو زن آزاد شدند و خواجه یعقوب توسط مردم مُثله شد. در این میان یکی از مأموران سفارت تیری رها کرد و یکی از غوغائیان به قتل رسید. مردم جنازه او را به مسجد بردند و به بهانه ی قصاص او، به سفارت روسیه حمله ور شده و گریبایدوف و سی تن از مأموران سفارت، به جز مالتسوف، منشی اول سفارت، به قتل رسیدند. این مسئله، دولت ایران را بسیار به زحمت انداخت.

🔹عباس میرزا، نایب‌السلطنه و ولیعهد، بعد از سیاه‌پوشان و اعلام عزای عمومی در تبریز، هیأتی را به ریاست خسرو میرزا، پسر هفتم خود، به مسکو فرستاد. این هیأت از شانزدهم شوال ۱۲۴۴ از تبریز عازم روسیه شد و به دربار تزار نیکلای اول، راه یافت. خسرو میرزا، در برابر امپراتور، شمشیر کشید و آنرا در دست امپراتور گذاشت تا او را به قصاص گریبایدوف بکشد. اما امپراتور برخلاف انتظارها، از این هیأت به گرمی استقبال کرد و عذرخواهی رسمی دولت ایران را پذیرفت و به همین راضی شد که عامل اصلی، یعنی میرزا مسیح مجتهد، نفی‌بلد شود. همچنین، امپراتور یک کرور از غرامت‌های جنگی را بخشید و برای یک کرور باقیمانده، پنج سال مهلت داد و به این ترتیب غائله ختم شد. عده ای از مورخین از جمله عباس اقبال آشتیانی و فریدون آدمیت، این اقدام امپراتور روسیه را بدلیل مشغولیت وی در جبهه عثمانی می‌دانند. در این هنگام روسیه در جبهه عثمانی مشغول جنگ بود و حتی در مرز گرجستان شکست‌هایی هم متحمل شده بود و نمی‌خواست که درگیر جنگ دیگری در جبهه ایران نیز شود. در هر صورت یکی از نقاط عطف در روابط خارجی بین ایران و روسیه، همین حادثه قتل گریبایدوف بود.

#تاریخ_سیاسی_ایران
#یک_فنجان_سیاست
#انجمن_علمی_علوم_سیاسی
@utpsaa