✅ سیری در مسالک المحسنین

🖋به قلم علی میرزاخانی(دانشجوی کارشناسی علوم سیاسی)


مسالک المحسنین،اثر گرانسنگ مرحوم عبدالرحیم پسر میرزا ابوطالب خان تبریزی مشهور به طالبوف، از فاخرترین آثار ادبیات مشروطیت نیز بشمار میرود که در دهه۱۳۲۰ەق نگاشته و تقدیم صدراعظم وقت، میرزا علی‌اصغر خان اتابک نیز شد.
از حیث صورت، میتوان مسالک المحسنین را بعنوان یک سفرنامه خیالی، طبقه‌بندی کرد اما در حقیقت این شاهکار، تاحدود زیادی با مرام نامه ها، تاریخ‌نگاری ها و متون جغرافیایی نیز قرابت دارد.
داستان کتاب از این قرار است که در اوایل دهه۱۲۸۰خورشیدی، هیأتی از جوانان تحصیلکرده و خبره، مأمور به تعیین دقیق ارتفاع قله دماوند میگردند که البته این مأموریت علمی با پافشاری دولت بریتانیا و برخی نخبگان حکومتی به پذیرش دربار مظفری می‌رسد.
البته ناگفته نماند که اعضای این هیأت و همچنین اداره حکومتی که پیشگام این امر بود، حقیقی نیستند و در متن کتاب نیز، این اداره جغرافیایی، با صفت موهومه قید گردیده است.
هدف اصلی نگارش اثر، تجویز مؤلفه های جامعه و سیاست آرمانی در جهان ذهنی مرحوم طالبوف بوده که این امر بطور کلی از طریق گفتگوهای میان اعضای کارگروه، توصیف شهرها و روستاهای حدفاصل پایتخت تا دماوند و اقدامات ایلات محلی، آسیب شناسی توأمان ساختار سیاسی و فرهنگ عمومی ایران پایان سده۱۹ و نهایتاً تجارب و مصاحبات عینی نگارنده با برخی رجال و صاحب منصبان زمان نظیر جلال‌الدین میرزای قاجار یا میرزا علی‌اصغر اتابک، صورت می‌گیرد.
سفر این گروه تحقیقاتی فرضی، سرانجام با فرازوفرودهای خود، با موفقیت به پایان می‌رسد و این جوانان، حین این مأموریت با وقایع نادری رویارو میگردند و سرانجام، کتاب با قید جزئیات عدل مظفر و نطق مظفرالدین شاه بمناسبت پذیرش مشروطیت، به پایان می‌رسد.
با مطالعه این اثر، همواره باید بر مفهوم گفتگو/دیالوگ تأکید داشته باشیم و برای آثار مشابه، نظیر سفینه طالبی-اثر طالبوف- و یا نون والقلم آل احمد نیز، چنین رویکردی را پی گیریم.
بطور خلاصه، ازجمله چالشهایی که برای جامعه و حکومت ایران در آستانه سده۲۰، ذکر گردیده، میتوان به استبداد قجری، نخبه کشی، بهداشت و سلامت، علم آموزی، فقر و نابرابری، ناامنی، قانون، مذهب (تشیع حوزوی یا خانقاهی)، تقابل تجدد و سنت، شایستگی های ملت ایران، بلای استعمار، رویکرد حکومت درقبال دانشپروری و نوسازی و سایر مفاهیم محوری ادبیات مشروطه اشاره داشت.
پیش از مطالعه مسالک المحسنین یا سفینه طالبی، باید به شاخصه های فکری و تمایزات مرحوم طالبوف نیز توجه داشت:
🔹طالبوف ازجمله متفکرانی بشمار میرود که عمدتاً پیش از صدور فرمان مشروطیت، در تحقق این نهضت مؤثر بود.
🔹 برخلاف میرزا فتحعلی آخوندزاده یا بسیاری از چهره‌های منورالفکر در دهه‌های بعدی، طالبوف شخصیتی نیست که درپی تقبیح یا حذف عامل مذهب باشد، بلکه برای زدودن غبار نفاق و انحراف از پیکر مذهب، وصایای بسیاری دارد. البته این کتاب، به مذاق نهادهای مذهبی زمانه خوش نیامد و حتی برخی از چهره‌های مطرح حوزوی نیز به تکفیر طالبوف مبادرت ورزیدند.
🔹طالبوف درمیان گروههای مشروطه خواه، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است؛ همزمان که علیه دیو استبداد بغایت سرسختی قلم میفرساید، با رجال محافظه‌کار و درباری نظیر اتابک و بسیاری از شاهزادگان نیز، رفاقت نزدیک دارد.
🔹بجز طیف مذهبی مشروطه‌خواهان، بیشتر اندیشمندان ایرانی، به اندیشه های لیبرال بمعنای آنچه در انگلستان یا فرانسه بود روی آورده بودند اما طبق متن کتاب، اندیشه‌های طالبوف بیشتر به مفهوم دولت رفاه یا سوسیال دموکراسی نزدیک تر بود و این درحالیست که حتی در غرب آن‌زمان نیز، چنین گرایشی مجال بروز بسیار محدود و مهجوری داشت و این عامل، از مهمترین وجوه اندیشه طالبوف است.
🔹 ساختار مطلوبی که در کتاب، برای ایران آرمانی طالبوف تنظیم گردیده است، تحت عنوان سیویلزاسیون/تمدن ذکر میشود که یعنی، نگارنده، سیاست و فرهنگ را در تعامل پویا با یکدیگر ترسیم نموده و نه آنکه صرفاً به بُعد مذهبی، سیاسی، علمی یا... بپردازد.
-علاوه بر بعد سیاسی و جامعه‌شناختی مسالک المحسنین، این کتاب درمیان آثار ادبی نیز مقامی شامخ دارد و جزو منابع معتبر دانشگاهی و المپیادی در حوزه ادبیات نیز قرار دارد.

#یک_فنجان_سیاست
#ادبیات_و_سیاست
#انجمن_علمی_علوم_سیاسی

@utpsaa