🔻 توری و شاخه توصیفی در مطالعات ترجمه.

مطالعات ترجمه برای آنکه بتواند جایگاهی بهتر را کسب کند، باید رویکرد تجویزی را کنار گذاشته و به آزمایش و توصیف پدیده های مربوط به خود بپردازد. گیدون توری در واقع تاثیرگذارترین کسی بود که به گسترش شاخه توصیفی در این رشته همت گماشت. توری در توجیه ضرورت شاخه توصیفی بیان کرد که «هیچ علم تجربی نمی تواند ادعای تکامل و استقلال (نسبی) کند مگر آنکه شاخه ای توصیفی بنا نهاده باشد». از زمان سنت جروم و سیسرو که نخستین نظریه های ترجمه را ارائه دادند تا دهه 1970، رویکرد تجویزی همواره ترجمه را گرفتار خود ساخته بود. پیدایش شاخه توصیفی مطالعات ترجمه(DTS) با تلاش هولمز(1972) و توری (1980) که از نظریه نظام چندگانه اون زوهار در ۱۹۷۸نیز تاثیر پذیرفت، واکنشی به این رویکرد تجویزی بود که رویای تجربی شدن مطالعات ترجمه را محقق ساخت. چنین تحولی در مطالعات ترجمه باعث دگرگونی های دیگری در این رشته شد. برای مثال گرایش به ساخت و استفاده از پیکره ها (corpus) از جمله این تحولات بود. چنین رویکرد توصیفی تبعاتی برای مطالعه ترجمه ادبیات هم در پی داشت که در ادامه شرح مختصری از آن ذکر می کنیم.

ترجمه ادبی
گرچه توری را پیشگام عرصه توصیفی در رشته مطالعات ترجمه می دانند، نمی شود از تلاشهای کسانی چون اون زوهار و مکتب نقشگرای آلمانی در این عرصه چشم پوشید. در واقع شاخه توصیفی نهالی نو پا بود که تخم آن سالها قبل کاشته شد و گیدون توری و اصحاب مکتب دستکاری آن را به درختی تنومند بدل ساختند. رویکرد نقش گرا به ترجمه که با تلاش های ورمیر و رایس در آلمان در پیش گرفته شد بر نقش و هدف ترجمه در فرهنگ مقصد تاکید داشت و معتقد بود ترجمه کارکردی دارد که مترجم برای مخاطب مقصد آن را تحقق می بخشد. در اینجا تاکید بر دانش مترجم نسبت به مسایل فرهنگی مد نظر قرار گرفت و مترجم علاوه بر دوزبانگی خود می بایست دوفرهنگی هم باشد و فرهنگ مقصد را به خوبی بشناسد تا نقش ترجمه را با توجه به آن تحقق بخشد و ایتم های فرهنگی را متناسب با نیاز مخاطب تعدیل نماید . تا دهه 70 میلادی، صاحبنظران ترجمه را به صورت جدا (Isolated) مطالعه می کردند و رویکردی زبانی و تجویزی (prescriptive) بر مطالعه ترجمه حاکم بود. در سال 1978 اون زوهار نظریه نظام چندگانه (Polysystem) را در ترجمه مطرح نمود که ترجمه را یکی از خرده نظام هایی دانست که در کل نظام چندگانه ادبی یک کشور با دیگر خرده نظام ها همبستگی برقرار می کند. بر اساس این نظریه ترجمه به دو علت می تواند با دیگر نظام ها همبستگی داشته باشد: الف. متن اصلی برای ترجمه را فرهنگ مقصد انتخاب میکند؛ ب. متون انتخاب شده، برخی هنجارها، رفتارها و سیاست ها را در حین ترجمه متحمل می شوند. در این حالت، انتخاب متن برای ترجمه و شیوه ای که مترجم برای ترجمه اتخاذ می کند، تابع عواملی تاریخی، فرهنگی، ادبی و اجتماعی است. در کنار این نظریه و با تاثیر پذیری از آن، توری نیز نظریه هنجارهای ترجمه(Norms) را ارائه داد. براساس نظریه هنجارهای ترجمه، انتخاب اثر و ترجمه آن تابع هنجارهایی است که در یک زمانِ خاص بر ترجمه حاکم اند و در دوره های تاریخیِ مختلف تغییر می کنند. هدف غایی در اینجا استخراج قوانین حاکم بر ترجمه است. در سال 1985 مکتب دستکاری در ترجمه شکل گرفت که یکی از اهدافش توصیف ترجمه ادبی در فرهنگ مقصد بود تا هنجارهای حاکم بر ترجمه ادبی شناسایی شوند. هرمانز در مقدمه کتاب "دستکاری ادبیات" که در واقع حکم بیانیه این مکتب را دارد، تاکید می کند که در انجام چنین پژوهش های توصیفی، مطالعات موردی در حوزه ترجمه ادبی نقشی کلیدی دارد و می توان آن را شروع چنین پژوهش هایی دانست. ذکر یک نکته در اینجا اهمیت دارد و آن اینکه در پژوهش های توصیفی بافتار و موقعیت فرهنگی متن مبدا امری است که به حاشیه می رود. چنانکه خود توری معتقد بود که ترجمه ها "حقایقی در زبان مقصد اند". یکی از انتقاداتی که بر این نوع پژوهش ها وارد است همین غفلت از فرهنگ و موقعیت متن مبدا است. در سال 1990میلادی بسنت و لوفور با معرفی اصطلاح چرخش فرهنگی (Cultural Turn) در مطالعات ترجمه، ترجمه ادبی را به مسائل فرهنگی پیوند دادند. این رویکرد به مطالعه عوامل فرهنگی دخیل بر ترجمه از جمله جنسیت، پسا استعمار، مناسبات قدرت، ایدئولوژی و غیره می پردازد. از دهه 90 تا به امروز مطالعات ترجمه از رویکرد زبانشناختی فاصله گرفته و نشان داده است که در ترجمه تنها تفاوت زبانی مطرح نیست، بلکه عواملی فرهنگی و ایدئولوژیک بر انتخاب و ترجمه هر اثر ادبی تاثیر گذارند. مکتب دستکاری و سپس چرخش فرهنگی وجود خود را مدیون تلاشهای اون زوهار و گیدون توری هستند.
یادداشتی از سعید صفری