🔹 چه پرسشنامه‌هایی در پژوهش نیاز به «اجازه منتشرکننده» دارند؟

یکی از سوال‌های رایج میان دانشجویان اینه که:
«آیا برای استفاده از پرسشنامه در پایان‌نامه یا مقاله باید از نویسنده/سازنده اجازه بگیریم؟»
پاسخ کوتاه:
گاهی بله حتماً، گاهی اصلاً لازم نیست.
بیایید دقیق اما خیلی ساده بررسی کنیم 👇

✅ ۱. پرسشنامه‌هایی که حتماً نیاز به اجازه دارند
این‌ها معمولاً “حق‌کپی‌رایت” دارند و استفاده از آن‌ها بدون اجازه قانونی نیست:
1) پرسشنامه‌های تجاری یا دارای هزینه
مثال‌ها:
SF-36 (بعضی نسخه‌ها)
WHOQOL-BREF (در برخی کشورها نیازمند Permission Letter)
پرسشنامه‌های شرکت‌های خصوصی یا تست‌های روان‌شناسی معتبر جهانی
اگر پرسشنامه فروش رسمی دارد، معمولاً باید:
ایمیل به منتشرکننده بزنید
نسخه پولی تهیه کنید
فرم Permission دریافت کنید

2) پرسشنامه‌هایی که در مقالهٔ اصلی نوشته شده: «Permission required»
گاهی در مقالهٔ سازنده نوشته شده:

“Use of this instrument requires permission from the authors.”

در این حالت حتماً باید اجازه بگیرید حتی اگر فایل پرسشنامه را در اینترنت پیدا کنید.

3) پرسشنامه‌هایی که سازنده نسخه‌های ترجمه‌شده یا فارسی را کنترل می‌کند
مثلاً:
تست‌های روان‌شناختی استاندارد (MMPI، Beck، Cattell)
پرسشنامه‌هایی که ترجمه رسمی و Validation فقط با اجازه انجام می‌شود
اگر سازنده نسخهٔ ترجمه‌شده را جزو مالکیت خود حساب می‌کند، باید اجازه بگیرید.

❗️ نکته مهم
پرسشنامه «مجانی در اینترنت بودن» =/= «قابل استفاده بدون اجازه».
مجانی بودن هیچ ربطی به Copyright ندارد.

✅ ۲. پرسشنامه‌هایی که نیاز به اجازه ندارند
این‌ها استفاده‌شان آزاد است:
1) پرسشنامه‌های Open-Access (دسترسی آزاد)
سازندگان به‌طور رسمی اعلام کرده‌اند که استفاده از ابزار آزاد است.
نشانه‌ها:
داخل مقاله نوشته شده: “Free to use”
نسخه PDF همراه مقاله قرار داده شده
نویسنده اجازهٔ کلی داده است (مثلاً: “Researchers can freely use and reproduce this questionnaire.”)

2) پرسشنامه‌هایی که قدیمی هستند و حق‌کپی‌رایتشان منقضی شده
برای برخی ابزارهای خیلی قدیمی، حق کپی‌رایت دیگر فعال نیست.

3) پرسشنامه‌هایی که خود سازنده برای پژوهش‌های غیرتجاری اجازه عمومی داده
مثلاً:
پرسشنامه‌هایی که در مقاله نوشته:

“This instrument may be used for academic research without written permission.”

در این حالت استفاده آزاد است، فقط باید ارجاع صحیح بدهید.

✅ ۳. چطور بفهمم پرسشنامه‌ام نیاز به اجازه دارد یا نه؟
چند کار ساده انجام بده:

🔍 ۱) مقالهٔ اصلی پرسشنامه را بخوان
معمولاً آخر مقاله یا بخش Appendix توضیح داده:
Permission required
Free use
Contact authors
Fee required

🔍 ۲) اسم پرسشنامه را همراه کلمه “permission” در گوگل سرچ کن
مثلاً:
“Beck Depression Inventory permission”
اگر پرسشنامه دارای هزینه باشد، اولین نتایج معمولاً سایت فروش آن است.

🔍 ۳) از استاد راهنما یا واحد پژوهشی دانشکده بپرس
بسیاری از دانشکده‌ها تجربه استفاده از پرسشنامه‌ها را دارند.

🎯 جمع‌بندی کنیم
✔ پرسشنامه‌های  تجاری یا دارای عبارت «Permission required» 👈🏻 اجازه لازم است
✔ پرسشنامه‌های Open Access یا دارای «Free to use» 👈🏻 اجازه لازم نیست
✔ همیشه مقاله اصلی را چک کنید؛ جواب دقیق همان‌جاست.


- تیم تولید محتوای کمیته تحقیقات دانشجویی دانشکده پرستاری گرمی 🌱