👤 جامعه‌شناس در یک نگاه

مانوئل کاستلز؛ جامعه‌شناسی که جامعه را از پشتِ شبکه‌ها دید 🔍

دیروز درباره‌ی یک ویدئوی ساده از یک گربه حرف زدیم که از یک نفر به نفر دیگر منتقل شد و در نهایت سر از اینستاگرام درآورد.
اما چرا چنین چیزی امروز این‌قدر راحت اتفاق می‌افتد؟
چون ما دیگر فقط در مجموعه‌ای از رابطه‌های مستقیم و محدود زندگی نمی‌کنیم.
زندگی اجتماعی ما در شبکه‌هایی از ارتباطات شکل گرفته است.
و اینجاست که مانوئل کاستلز وارد بحث می‌شود.

🌐 کاستلز چه چیزی را دید؟
مانوئل کاستلز، جامعه‌شناس اسپانیایی، یکی از مهم‌ترین نظریه‌پردازان جامعه، ارتباطات و فناوری‌های نوین است.
او به تغییری توجه کرد که با گسترش فناوری‌های ارتباطی و اطلاعاتی در حال رخ دادن بود:

فقط ابزارهای ارتباطی ما تغییر نکرده‌اند؛ شیوه‌ی سازمان‌یافتن جامعه هم تغییر کرده است.

کاستلز برای توضیح این وضعیت از مفهوم:
«جامعه شبکه‌ای»
استفاده می‌کند.

🔗 جامعه شبکه‌ای یعنی چه؟
شبکه مجموعه‌ای از عناصر و رابطه‌هایی است که آن‌ها را به یکدیگر متصل می‌کند.
این عناصر می‌توانند افراد، سازمان‌ها، رسانه‌ها، گروه‌ها و نهادها باشند.
اما نکته فقط این نیست که چه کسانی حضور دارند؛
رابطه میان آن‌ها و چیزی که در این شبکه‌ها جریان پیدا می‌کند هم اهمیت دارد.

مثلاً یک خبر را می‌بینید، برای دوستتان می‌فرستید، او در یک گروه منتشر می‌کند و بعد ممکن است همان خبر به شبکه‌ای بسیار بزرگ‌تر راه پیدا کند.
در اینجا با یک فرد و چند رابطه‌ی مستقیم روبه‌رو نیستیم؛
با شبکه‌ای از ارتباطات روبه‌رو هستیم.

💡 کاستلز فقط درباره اینترنت حرف نمی‌زند
جامعه شبکه‌ای صرفاً به این معنا نیست که مردم اینترنت دارند.
بحث کاستلز گسترده‌تر است:
ارتباطات، اقتصاد، رسانه، فرهنگ و بسیاری از فعالیت‌های اجتماعی، بیش از گذشته در قالب شبکه‌ها سازمان پیدا می‌کنند.
بنابراین برای فهم جامعه امروز، فقط نباید بپرسیم:
«چه کسانی در جامعه حضور دارند؟»
بلکه باید بپرسیم:

چه کسانی به هم متصل‌اند و چه چیزی میان آن‌ها جریان دارد؟

🔄 از مکان به جریان
یکی از ایده‌های مهم کاستلز، توجه به جریان‌هاست.
جریان اطلاعات،
جریان سرمایه،
جریان ارتباطات
و جریان‌های اجتماعی.
ممکن است تصمیمی در یک کشور گرفته شود، سرمایه در کشوری دیگر جابه‌جا شود و اطلاعات آن از طریق شبکه‌های جهانی به نقاط مختلف برسد.
پس برای فهم جامعه امروز، گاهی کافی نیست فقط بپرسیم:
«این اتفاق کجا افتاد؟»
باید بپرسیم:

«چه جریان‌هایی آن را به جاهای دیگر متصل کردند؟»

⚡ و اینجا پای قدرت به میان می‌آید
اگر اطلاعات و ارتباطات در شبکه‌ها جریان دارند، یک سؤال مهم شکل می‌گیرد:
چه کسی می‌تواند بر این جریان‌ها اثر بگذارد؟
چه کسی می‌تواند تعیین کند چه چیزی بیشتر دیده یا شنیده شود؟
چه کسی می‌تواند افراد و منابع را به یکدیگر متصل کند؟
و چه کسانی از شبکه کنار گذاشته می‌شوند؟
اینجاست که جامعه شبکه‌ای فقط بحثی درباره فناوری نیست؛
به قدرت هم مربوط می‌شود.

📱 کاستلز و زندگی روزمره ما
امروز وقتی خبری را بازنشر می‌کنیم، با فردی در فاصله هزاران کیلومتر ارتباط برقرار می‌کنیم، یا یک صفحه می‌تواند توجه میلیون‌ها نفر را به موضوعی جلب کند، بخش‌هایی از همین جهان شبکه‌ای را می‌بینیم.
البته یک پست یا یک پیام به‌تنهایی «جامعه شبکه‌ای» نیست.
مسئله این است که این نوع ارتباطات، در مقیاسی گسترده، به بخشی از شیوه‌ی سازمان‌یافتن زندگی اجتماعی تبدیل شده‌اند.

💡 اگر بخواهیم اندیشه کاستلز را خیلی ساده خلاصه کنیم:

برای فهم جامعه امروز، فقط به افراد و نهادها نگاه نکنیم؛ به شبکه‌هایی که آن‌ها را به هم متصل می‌کنند و جریان‌هایی که از میان این شبکه‌ها عبور می‌کنند هم توجه کنیم.

شاید سؤال جامعه‌شناختی امروز دیگر فقط این نباشد:
«چه کسی چه کاری انجام می‌دهد؟»

بلکه این هم باشد:

🔍 چه کسی به چه کسی متصل است؟
🔍 چه چیزی در این شبکه جریان دارد؟
🔍 چه کسی می‌تواند بر این جریان اثر بگذارد؟

و شاید همین تغییر زاویه دید، کمک کند دنیای ارتباطات امروز را کمی عمیق‌تر ببینیم.

🔍 جامعه را، در یک نگاه عمیق‌تر ببینیم.
@SocioShades