✍ جبار زارعی- لەیلاخ
🔰 (بخش اول)
شعر، کهن‌ترین و برجسته‌ترین ژانر ادبی کردی است و نقشی بنیادین در شکل‌گیری هویت فرهنگی و سیاسی کردها ایفا کرده است. از دیوان‌های عرفانی کلاسیک تا مانیفست‌های مدرنیستی، شعر کردی همواره آینه‌ای از مقاومت، حافظه جمعی و آرزوهای یک ملت بدون دولت بوده است.
این تاریخ را می‌توان به دو دوره بزرگ کلاسیک و مدرن تقسیم کرد که هر یک در بستر سه گویش اصلی کرمانجی، گورانی و سورانی شکل گرفته‌اند.
١- دوره کلاسیک:
از دیوان تا تصوف
خاستگاه‌ها و نخستین صداها
کهن‌ترین نمونه شعر کردی به بابا طاهر همدانی (سده ۵ ق) نسبت داده می‌شود، هر چند این انتساب قطعی نیست. آنچه مسلم است، شعر کردی پیش از آشنایی با وزن عروضی، وزن هجایی خود را داشت که ریشه در سنت‌های کهن ایرانی دارد.
شکوفایی کرمانجی و مکتب جزیری
علی حریری در (سده ۵ ق ) از نخستین شاعران شناخته‌شده کرمانجی است. اما نقطه عطف حقیقی، ظهور ملای جزیری (سده ۱۰ ق) است که او را بنیان‌گذار مکتب غزل کردی می‌دانند. دیوان او نماینده تمام‌عیار جریان صوفیانه در غزل کردی است.
در کنار او، فقیه طیران (سده ۸-۹ ق) با لقب «فقیه پرندگان» و آثاری چون «شیخ صنعان» و «ملحمة دمدم»، شعر روایی-عرفانی کردی را غنی ساخت.
احمد خانی و «مم و زین»
احمد خانی (سده ۱۱ ق) را باید نقطه اوج شعر کلاسیک کردی دانست. شاهکار او «مم و زین» نه فقط یک منظومه عاشقانه، بلکه به نماد هویت ملی کردها بدل شده است. خانی همچنین نخستین واژه‌نامه کردی-عربی را برای کودکان نوشت.
مکتب گورانی و میرنشین اردلان
در جنوب‌شرق کردستان، گویش گورانی به عنوان زبان ادبی میرنشین اردلان شکوفا شد. شاعرانی چون ملا پریشان (سده ۸ ق)، مصطفی بیسارانی و شیخ احمد تختی (سده ۱۱ ق) آثار دینی، حماسی و عاشقانه به گورانی آفریدند.
مکتب سلیمانیه و سه‌گانه بابان
در اواخر سده ۱۲ و سده ۱۳ ق، با قدرت گرفتن میرنشین بابان در سلیمانیه، مکتب شعری سورانی شکل گرفت. نالی، سالم و کوردی — معروف به سه‌گانه بابان — سرآمدان این دوره‌اند. در کنار آنان مولوی کرد (متوفی ۱۸۸۲) از بزرگ‌ترین شاعران عرفانی کرد به شمار می‌آید.
#تاریخ‌شعرکوردی
#مکاتب‌شعری
@sirwan_weekly