⚛️آن‌چیزی که قابل ساختن نیست؛
همان چیزی است که قابل گرفتن هم نیست!

🖊امیر ناظمی


⭕️شکل‌گیری انستیتو پاستور
انستیتو پاستور سوغات هیات ایرانی در «مذاکرات صلح پاریس» پس از جنگ جهانی نخست است. زمانی که در سال ۹-۱۲۹۸ هیات ایرانی به ریاست محمدعلی فروغی و نصرت‌الدوله فیروز برای شرکت در این مذاکرات به پاریس رفته بودند. مذاکراتی که در آن بسیاری از کشورهای بزرگ، از جمله عثمانی، در همسایگی ما تجزیه شد و انبوهی از کشورهای همسایه امروز ایران، حاصل همان مذاکرات و دوره زمانی هستند.

در جنگ جهانی نخست، ایران محل نبرد انگلیس، روسیه و عثمانی شد، و در عمل بخش زیادی از ایران در تصرف آنان قرار گرفت. در همین زمان بود که جمعیت بزرگی از ایرانیان نیز از قحطی جان دادند، و دولت نیز در کمترین توان قرار داشت. احمدشاه در عمل شاه هیچ‌کارهای بود و دولت نیز توان اداره أمور را نداشت و «قدرت حکومت» در یکی از کمترین زمان‌های تاریخ خود بود. اما هیات ایرانی که سایه تجزیه ایران را به خوبی می‌دیدند، با اتکاء به دیپلماسی توانستند این خطر را از سر کشور دور کنند.

در حاشیه همین مذاکرات بود که هیات ایرانی با «انستیتو پاستور پاریس» آشنا می‌شود. در زمان مذاکرات چندین دیدار انجام می‌شود. در نهایت، ۳ماه بعد، در دی‌ماه ۱۲۹۹ یک موافقت‌نامه میان رئیس دروس عالی «انستیتو پاستور پاریس» با نصرت‌الدوله فیروز، وزیر امور خارجه ایران امضا شد. این انستیتو خارج از تعهدات متداول در ایجاد شعب در سایر کشورها، ایجاد شد.

انستیتو پاستور را می‌توان نمادهایی دانست از:
*️⃣نخستین همکاری‌های بین‌المللی علمی و تکنولوژیکی مدرن ایران با جهان
*️⃣دستاوردی اجتماعی از حاشیه یک مذاکره سیاسی
*️⃣امتداد تاریخی و فعالیت مستمر این نهاد علی‌رغم تغییر حکومت از قاجار به پهلوی و به ج.ا.

در حقیت انستیتو پاستور از اندک نهادهایی بود که از ویژگی «جامعه کلنگی» ایران جان سالم به در برده و تغییرات سیاسی منجر به گرفتن کلنگ برای نابودی‌اش نشده بود!


⭕️آن‌چه قابل ساختن نیست!
نهادهای اجتماعی حاصل تاریخی از فعالیت‌های نسل‌هایی از یک کشور است. انستیتو پاستور ایران که ابتدا شعبه‌ای از انستیتو پاستور پاریس بود، به مرور و با انباشت تجربه جمعی، تبدیل به مرکزی برای تحقیقات سرم‌سازی و بعدتر تحقیقات پیشرفته بیوتکنولوژی شد.

تفاوت کشورهای توسعه‌سافته با سایر جوامع در همین نهادهاست. همانطور که نهاد انتخابات را نمی‌توان یک روزه و یک شبه ساخت، نهادهای علمی یا اقتصادی یا اجتماعی را نیز نه می‌شود، یک‌باره ساخت و نه می‌توان از جایی وارد کرد.

نهادهای توانمند هستند که سازنده آینده و نوآوری‌ها هستند. نهادها در یک فرآیند تکاملی و در یک بازه زمانی طولانی و با مشارکت تعداد قابل‌توجهی از اعضاء جامعه امکان ساخته‌شدن و شکل‌گرفتن را می‌یابند.

انستیتو پاستور که در آخرین سال قرن ۱۳ه.خ. در ایران ساخته شد، و نه هیچ نهاد توانمند دیگری را نمی‌توان در کوتاه‌مدت ساخت.

از سوی دیگر تکنولوژی بیش از آنکه یک مساله فنی (تکنیک) باشد، مساله‌ای اجتماعی است. هر حوزه تخصصی، مثل تکنولوژی‌های نفت‌وگاز یا تکنولوژی IT علیرغم سرمایه‌گذاری در برخی کشورها شکل نمی‌گیرند، حتی در برخی از کشورهای برخورداری از نیروی انسانی توانمند (مانند هند) نیز نتوانسته است تضمینی برای شکل‌گیری شرکت‌های پیشرو شود، این تفاوت برآمده از این واقعیت است که توسعه تکنولوژی و شرکتهای پیشروی تکنولوژی به‌سادگی قابل ساخته‌شدن نیستند.

خوش‌خیالی‌هایی از جنس «بهترش را خواهیم ساخت» بیش از هر چیزی ناشی از فقدان دانش در خصوص توسعه است.

⭕️آن‌چه قابل گرفتن نیست!
این نهادها به همان اندازه که به سختی شکل می‌گیرند، به سختی نیز از بین می‌روند. انستیتو پاستور ایران بیش از دیوارهای یک ساختمان یا آزمایشگاه‌های آن است. نهادی است که شبکه‌ای گسترده از جامعه متخصصان ایرانی را همراه خود دارد. همراهانی که هر یک بخشی از دانش توزیع‌یافته‌ای هستند که نهادی اجتماعی-فناورانه به نام انستیتو پاستور را شکل می‌دهند، چیزی فراتر از ساختمان‌هایی که بتوان با یک بمب یا موشک آنان را از ایران گرفت.

هدف قرار گرفتن انستیتو پاستور به عنوان یکی از مهم‌ترین نمادهای فعالیت‌های علمی و تکنولوژیک ایران دارای جنبه‌های نمادین بسیاری است که روایتی بزرگ‌تر از یک بمباران را نشان می‌دهد.

@sharenovate