یادداشت اعتضادالسلطنه و ارزش نسخهٔ «شرح آلات الرصدیة»
در سال ۱۲۷۶ق، هنگامی که ناصرالدینشاه تصمیم گرفت هیئتی را برای بررسی و تهیهٔ نقشهای از بقایای رصدخانهٔ مراغه اعزام کند، اعتضادالسلطنه علیقلیمیرزا نیز در شمار اعضای این هیئت قرار گرفت؛ هیئتی که افزون بر او، غیاثالدین جمشید ثانی (علیمحمد اصفهانی)، میرزا احمد حکیمباشی و فرهاد میرزا، والی آذربایجان، در آن حضور داشتند.
در این میان، یادداشت دستخط اعتضادالسلطنه در آغاز نسخهای از «شرح آلات رصدیه» نکتهای بسیار قابل توجه را روشن میکند. اعتضادالسلطنه در آستانهٔ همین سفر، در ۲۸ صفر ۱۲۷۶ق، به این نسخه مراجعه کرده و یادداشتی بر آغاز آن نوشته است. اهمیت این موضوع تنها در ثبت یک واقعهٔ تاریخی نیست؛ بلکه رفتار اعتضادالسلطنه تصویری روشن از رویکرد علمی او به دست میدهد: او پیش از آنکه برای بررسی رصدخانهٔ مراغه عازم سفر شود، میکوشد با مطالعهٔ اثری مرتبط با ابزارها و مباحث رصدیِ آن، با آمادگی و آگاهی بیشتری وارد این مأموریت شود. به تعبیر دیگر، این سفر برای او صرفاً یک مأموریت اداری یا تشریفاتی نبود؛ بلکه پیش از اقدام، زمینهٔ علمی لازم را برای انجام آن فراهم میکرد.
از سوی دیگر، این یادداشت ارزش نسخه را از حیث انتساب آن به غیاثالدین جمشید ثانی (علیمحمد اصفهانی) دوچندان میکند. اگرچه در پایان نسخه، کاتب از خود نام نبرده است، اعتضادالسلطنه در یادداشت خود تصریح میکند که نسخه به خط غیاثالدین جمشید ثانی است.
بر این اساس، نسخهٔ حاضر از دو جهت اهمیت ویژه دارد: نخست، بهعنوان شاهدی عینی بر اهتمام علمی اعتضادالسلطنه و مطالعهٔ مقدماتی او پیش از مأموریت بررسی رصدخانهٔ مراغه در سال ۱۲۷۶ق؛ و دوم، بهعنوان نسخهای که، با وجود فقدان نام کاتب در پایان آن، از طریق یادداشت معاصر و دستخط خودِ اعتضادالسلطنه به غیاثالدین جمشید ثانی، یعنی علیمحمد اصفهانی، منسوب میشود. از این منظر، یادداشت اعتضادالسلطنه تنها یک یادداشت تملکی یا حاشیهای ساده نیست، بلکه خود بخشی از یک سند تاریخی و نسخهشناختیِ ارزشمند این نسخه به شمار میآید.
نکته دیگری که خوب است یادآوری نماییم تأسیس وزارت علوم در سال 1276 قمری بوده و اولین وزیر آن نیز اعتضادالسلطنه بوده است.
تصویر یادداشت اعتضاد السلطنه در آغاز نسخه 670
تصویر یک صفحه از نسخه 670 که به خط علی محمد اصفهانی معروف به غیاث الدین جمشید ثانی است
@sepahsalaar
Post #630
1.54K
