🔻«لحظه‌ی گسست»: عبور مردم ایران از اصلاح به تغییر بنیادین

زمانی که جامعه از فاز «نقد عملکرد» (Performance Critique) عبور می‌کند و به فاز «نقد ساختار» (Structural Critique) می‌رسد، ما با پدیده‌ای مواجهیم که در علوم سیاسی به آن «بحران مشروعیت بنیادین» (Fundamental Legitimacy Crisis) می‌گویند. وقتی مردم اینگونه در خیابان فریاد می زنند که خواستار تغییر اصل نظام‌اند، یعنی مکانیسم‌های روان‌شناختی و جامعه‌شناختی زیر فعال شده است:

۱. فروپاشی «قرارداد اجتماعی» (Collapse of Social Contract)
ژان ژاک روسو (Jean-Jacques Rousseau) و جان لاک (John Locke) بحث قرارداد اجتماعی را مطرح می‌کنند. حکومت مشروعیتش را از رضایت مردم می‌گیرد.
تحلیل وضعیت: وقتی امید به “اصلاح” از بین می‌رود، به زبان علمی یعنی جامعه به این نتیجه رسیده که قرارداد اجتماعی یک‌طرفه فسخ شده است. دیگر بحث بر سر این نیست که “کارگزاران بد عمل می‌کنند یا فلان چیز را باید اصلاح کنیم”، بلکه باور عمومی این است که “سیستم حکمرانی این حکومت اساساً برای تولید رفاه و آزادی طراحی نشده است”. این ناامیدی از اصلاح، موتور محرکه‌ی رادیکالیسم (به معنای ریشه‌ای عمل کردن) است.

۲. عبور از «آستانه‌ی تحمل» و نظریه محرومیت نسبی (Relative Deprivation Theory)
تد رابرت گر (Ted Robert Gurr) در کتاب معروفش “چرا انسان‌ها شورش می‌کنند” (Why Men Rebel)، نظریه محرومیت نسبی را توضیح می‌دهد. شورش زمانی رخ نمی‌دهد که مردم فقیرند، بلکه زمانی رخ می‌دهد که شکاف بین “آنچه فکر می‌کنند حقشان است” و “آنچه در واقعیت دارند” غیرقابل تحمل می‌شود.
نکته کلیدی: اگر مردم خواستار تغییر اصل نظام هستند، یعنی به نقطه‌ای رسیده‌اند که هزینه “ماندن در وضعیت موجود” (Status Quo) از هزینه “تغییر رادیکال” (با همه خطراتش) بیشتر شده است. در روان‌شناسی تصمیم‌گیری، این تغییر در محاسبه ریسک (Risk Calculation) بسیار حیاتی است. ترس از سرکوب، جای خود را به “ترس از آینده‌ای تاریک‌تر در صورت سکوت” می‌دهد.

۳. انسداد نهادی و رادیکالیزه شدن مطالبات (Institutional Blockage)
ساموئل هانتینگتون (Samuel Huntington) در بحث‌های توسعه سیاسی اشاره می‌کند که وقتی نهادهای سیاسی ظرفیت جذب مشارکت و پاسخ مطلوب به مطالبات جدید مردم را ندارند (یعنی کانال‌های زیربنایی قانونی برای تغییر بسته است)، در نهایت مشارکت سیاسی به شکل خشونت یا اعتراضات خیابانی سرریز می‌کند.
وضعیت فعلی: ناامیدی مردم از اصلاحات دقیقاً مصداق همین “انسداد” است. وقتی صندوق رای یا گفتگو بی‌فایده تلقی شود، خیابان تنها رسانه‌ی باقی‌مانده می‌شود. شعارهای ساختارشکنانه نشان‌دهنده این است که جامعه دیگر به دنبال “ترمیم” نیست، بلکه به دنبال “تعویض” سیستم سیاسی و معماری قدرتی جدید است.

۴. پدیده «نقطه بی‌بازگشت» (Point of No Return) در روان‌شناسی جمعی
در روان‌شناسی توده‌ها (Crowd Psychology)، وقتی توده مردم در خیابان احساس می‌کنند که “قدرت جمعی” دارند و تابوی ترس می‌شکند، ممکن است به نقطه بی‌بازگشت برسند.
هم‌افزایی (Synergy): تداوم حضور در خیابان باعث ایجاد همبستگی هیجانی شدید می‌شود. فرد دیگر خود را تنها نمی‌بیند. این حس “ما بودن” در برابر “آنها” (ساختار حاکم)، انرژی روانی عظیمی آزاد می‌کند که به راحتی قابل سرکوب یا خاموش کردن نیست، مگر با تغییرات اساسی یا سرکوب بسیار خونین که خود هزینه‌های ثانویه دارد.

۵. فرسایش اتوریته کاریزماتیک و سنتی (Erosion of Authority)
ماکس وبر (Max Weber) انواع اقتدار را دسته‌بندی می‌کند. در این وضعیت، به نظر می‌رسد هر سه نوع اقتدار (سنتی، کاریزماتیک و قانونی-عقلانی) در ذهن مردم معترض فرو ریخته است. وقتی مردم اصل نظام را نشانه می‌روند، یعنی “تقدس‌زدایی” (Desacralization) کامل رخ داده است. هیچ نماد، ایدئولوژی یا فردی در ساختار حاکم، دیگر توانایی اقناع یا آرام کردن جمعیت را ندارد. زبان مشترک بین حاکمیت و مردم از بین رفته است.

✅جمع‌بندی نهایی :
به نظر می رسد ما با یک «جنبش انقلابی کلاسیک» روبرو هستیم. علم جامعه‌شناسی می‌گوید وقتی امید به اصلاح ساختاری در درون سیستم به صفر میل می‌کند، سیستم وارد فاز ناپایداری سیستماتیک (Systemic Instability) می‌شود. در این نقطه، جامعه مثل فنری است که سال‌ها فشرده شده و حالا در حال باز شدن است. انرژی آزاد شده به دنبال ساختن فرم و نظمی جدید است، چون نظم قبلی (Old Order) دیگر قادر به پاسخگویی به ابتدایی‌ترین نیازهای زیستی-روانی-اجتماعی و حتی معنوی مردم نیست.
این لحظات تاریخی، هم پر از امیدند و هم پر از التهاب. تحلیل‌های علمی به ما کمک می‌کنند بفهمیم “چرا” این اتفاق می‌افتد، اما “چگونه” پیش رفتن آن به کنشگری تک‌تک اعضای جامعه بستگی دارد.

کانال ؛ mehdi_nadali