مقاله‌ای در مجله‌ی Nature Neuroscience: تصویربرداری عصبی به هلیوم وابسته است و‌ هلیوم به تنگه هرمز

یک یادداشت جدید (لینک) در Nature Neuroscience به قلم دکتر محمد هادی اعرابی، به یک وابستگی کمتر دیده‌شده اشاره کرده است. بخش بزرگی از تصویربرداری MRI به هلیوم مایع وابسته است و بخش مهمی از هلیوم جهان از قطر تامین می‌شود. مسیری که صادرات آن از تنگه هرمز عبور می‌کند. در واقع حدود یک‌سوم هلیوم جهان در قطر و به‌عنوان محصول جانبی در تولید گاز طبیعی مایع (LNG) به دست‌ می آید.

هلیوم تولیدشده در قطر پس از مایع‌سازی، از طریق تنگه هرمز صادر می‌شود. آبراهی ۵۴ کیلومتری که تنها مسیر دریایی صادرات قطر است. برآورد می‌شود حدود ۱۵٪ هلیوم مصرفی آمریکا از این مسیر تامین می‌شود و این وابستگی در کشورهای اروپایی و شرق آسیا بیشتر است.

در ۲ مارس ۲۰۲۶، شرکت QatarEnergy تولید گاز طبیعی مایع (LNG) را در مجتمع راس لفان متوقف کرد پس از حملات موشکی بیشتر در ۱۸ و ۱۹ مارس، این شرکت در ۲۰ مارس به‌ طور رسمی وضعیت فورس ماژور را برای قراردادهای بلندمدت LNG اعلام کرد. برآوردها نشان می‌دهد بازسازی خسارت‌های واردشده ممکن است ۳ تا ۵ سال زمان ببرد.

دستگاه‌های MRI از سیم‌پیچ‌های ابررسانا ساخته شده‌اند که داخل مخزنی از هلیوم مایع قرار می‌گیرند. هلیومی که نقش خنک‌کننده را دارد (cryostat). در دستگاه‌های پژوهشی رایج ۱/۵ یا ۳ تسلا، این مخزن حدود ۱۷۰۰ لیتر هلیوم نگه می‌دارد. فناوری‌های جدید «zero-boil-off» مصرف هلیوم را بسیار کاهش داده‌اند و نیاز به شارژ مجدد را کمتر کرده‌اند، اما آن را حذف نکرده‌اند

در دو دهه گذشته، زنجیره جهانی تامین هلیوم دست‌کم چهار بار دچار اختلال شده است. اما هر بار، جامعه پژوهشی بدون بررسی جدی نقاط آسیب‌پذیر یا طراحی برنامه‌های جایگزین، فعالیت خود را از سر گرفته است.

سه ویژگی باعث شده این بحران با کمبودهای قبلی هلیوم متفاوت باشد: اول وقتی تولید LNG متوقف شود، تولید هلیوم به عنوان محصول جانبی هم متوقف می‌شود. فارغ از اینکه تقاضا یا قیمت هلیوم چقدر باشد. دوم، اختلال فقط در تولید نیست. زنجیره تامین در دو نقطه هم‌زمان آسیب دیده است: هم تولید مختل شده و هم جابه‌جایی کانتینرهای تخصصی موردنیاز برای حمل هلیوم متوقف شده. به همین دلیل حتی اگر تولید قطر سریع از سر گرفته شود، زمان قابل‌توجهی طول می‌کشد تا عرضه جهانی به وضعیت عادی برگردد. سوم و مهم‌تر از همه برای پژوهش، این اختلال به یک درگیری منطقه‌ای فعال گره خورده که زمان پایان مشخصی ندارد. به گفته آژانس بین‌المللی انرژی، اثرات ترکیبی این بحران بر بازار جهانی انرژی در ۵۰ سال گذشته بی‌سابقه توصیف شده است.

نویسنده استدلال می‌کند که اختلال اخیر در زنجیره تامین هلیوم نشان داده که پژوهش‌های تصویربرداری عصبی چقدر به یک کالای محدود و یک مسیر جغرافیایی خاص وابسته‌اند. در دوره‌های کمبود هلیوم، معمولا اولویت تامین با تصویربرداری بالینی، صنایع نیمه‌هادی و هوافضا است و تحقیقات علمی بیشتر در معرض محدودیت قرار می‌گیرند.

راهکارهای پیشنهادی شامل استفاده بیشتر از داده‌های تصویربرداری موجود در پایگاه‌های باز، توسعه روش‌های جایگزین با وابستگی کمتر به هلیوم، سرمایه‌گذاری روی MRIهای کم‌مصرف‌تر و توجه نهادهای تامین مالی به خطر زیرساخت پژوهش است.

پیام اصلی مقاله فراتر از علوم اعصاب است: بسیاری از فناوری‌های علمی پیشرفته روی فرض پایداری زنجیره‌های جهانی تامین ساخته شده‌اند و این چیزی است که در بحران‌های ژئوپلیتیکی می‌تواند به‌سرعت زیر سوال برود.

لینک مقاله

@Scientometric کانال جدید