در بین ۱۷۹ کشور، ایران از نظر شاخص آزادی آکادمیک در رتبه ۱۷۳ جهان قرار دارد

شاخص آزادی آکادمیک (۲۰۲۶) اعلام شده است. همان طور که در فایل پی دی اف می‌‌بینید، ایران از بین ۱۷۹ کشور و منطقه مورد بررسی، جز ده کشور آخر این لیست می‌باشد.

آزادی آکادمیک (academic freedom) به صورت ساده یعنی اینکه پژوهشگران و دانشگاه‌ها بتوانند بدون دخالت سیاست، افراد تامین کننده بودجه پروژه یا نهادهای مذهبی، به تحقیق و آموزش بپردازند. طبق مطالعات، چنین آزادی‌ای باعث می‌شود علم و نوآوری بیشتر و باکیفیت‌تری تولید شود. (لینک)

مطابق با گزارش های قبلی، این دوره هم نشان می‌دهد که وضعیت جهانی این آزادی بدتر شده است. بر اساس شاخص Academic Freedom Index و در بین سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۵، در ۵۰ کشور یا منطقه کاهش قابل‌توجه در آزادی دانشگاهی رخ داده و فقط ۹ کشور بهتر شده‌اند.

برای ایران که جزو کشورهای انتهای لیست است، در دهه گذشته تغییر (بهتر با بدتر شدن) در این شاخص معنادار نبوده است.


پنج ویژگی در شاخص آزادی آکادمیک (از اینجا) بررسی می شود (لینک توضیح) که شامل موارد زیر است

freedom to research and teach

freedom of academic exchange and dissemination

institutional autonomy

campus integrity

freedom of academic and cultural expression. 

در بین پنج مولفه دخیل در محاسبه شاخص آزادی آکادمیک، تنها تغییرات مربوط به مورد Campus Integrity برای ایران از نظر آماری معنا دار بوده که البته وضعیت آن در یک دهه گذشته بدتر شده است. منظور از Campus Integrity اینجا یعنی نبود مداخله امنیتی و نبود نظارت یا surveillance در محیط دانشگاه و حتی در پلتفرم‌های آموزشی آنلاین، به‌طوری که دانشگاه بتواند بدون دخالت عوامل غیرآکادمیک به‌درستی کار کند. این کامنت را برای توضیحات بیشتر بخوانید: لینک)

در این بین در گزارش جدید شاخص آزادی آکادمیک دیده شده استقلال دانشگاه (institutional autonomy) تاثیر ویژه ای بر نمره نهایی شاخص داشته: یعنی دانشگاه‌ها چقدر بتوانند خودشان درباره مدیریت، استخدام، آموزش، بودجه و اهداف علمی تصمیم بگیرند، بدون فشار دولت یا گروه‌های بیرونی. هرچه استقلال دانشگاه کمتر شود، پژوهشگران بیشتر در معرض فشارهای سیاسی، اقتصادی و ایدئولوژیک قرار می‌گیرند.
برای مثال در آمربکا امتیاز استقلال دانشگاهی از ۳/۳ در ۲۰۱۹ به ۱/۷ در ۲۰۲۵ افت کرده و این یک افت سریع و شدید توصیف شده است. کشورهایی مثل مجارستان، هند و ترکیه هم طبق گزارش به‌مرور به خاطر حملات سیاسی، اصلاحات قانونی و دخالت‌های اداری استقلال دانشگاه‌هایشان را از دست داده‌اند.

@Scientometric کانال جدید