▫️ چه شد که ایران بر کرسی آقایی علم منطقه نشست

این تیتر یک گفتگوی تفصیلی خبرگزاری فارس با جناب آقای دکتر پیمان صالحی معاون پژوهشی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری است که دیروز (21 بهمن 1402) منتشر شده است.

در ابتدای مصاحبه، خبرنگار فارس سوالی از ایشان در رابطه با پیشرفت‌های علمی ایران در بعد از انقلاب اسلامی می‌پرسد و دکتر صالحی چنین جواب می‌دهد:

نخستین آماری که از پایگاه اسکوپوس درباره ایران داریم از سال ۱۹۹۶ است چرا که نمایه سازی اسکوپوس ۲۶ سال است که کار خود را آغاز کرده، بر اساس آمار این پایگاه در سال ۱۹۹۶ تولیدات علمی که با آدرس ایران نمایه شده ۸۵۰ عدد بوده است، یعنی کشور ما با جمعیت چند ۱۰ میلیون نفر تنها ۸۵۰ نمایه داشته است و رتبه علمی ما هم در آن سال در سطح جهان ۵۴ بوده است.

دو اشتباه واضح در این جمله وجود دارد:

اسکوپوس به عنوان یک دیتابیس استنادی در اواخر سال 2004 توسط الزویر به وجود آمد. بنابراین از آغاز بکار آن، کمی بیش از 19 سال می‌گذرد نه 26 سال.

در زمانی که اسکوپوس شروع بکار کرد، استنادات منتشر شده از سال 1996 به بعد را نمایه می‌کرد و اتفاقاً یکی از محدودیت‌ها و نقاط ضعف آن نسبت به نمایه نامه‌های استنادی ISI آن موقع (وب آو ساینس متعلق به کلاریویت فعلی) همین پوشش زمانی ضعیف این دیتابیس بود.

اما اسکوپوس بعداً پوشش زمانی را بسیار گسترش داد، بطوری که از رقیبش هم جلوتر رفت. نمایه‌های استنادی علوم و نمایه استنادی علوم اجتماعی از سال 1900 به بعد را پوشش می‌دهند ولی در حال حاضر پوشش زمانی اسکوپوس به اواخر قرن 18 می‌رسد. تاریخ انتشار 25 میلیون و 415 هزار و 180 مدرک، قبل از سال 1996 است و در اسکوپوس قابل جستجو و تحلیل هستند.

بنابراین نه تنها از سال 1996 میلادی (1375 شمسی) رکوردهای متعلق به ایران وجود دارد، بلکه قبل از آن و کل دوره پهلوی و حتی بخشی از دوره قاجار را می‌توان بررسی کرد!

من قبلاً بطور مفصل رتبه علمی ایران را از سال 1354 شمسی تا سال 1401 بررسی کرده بودم که می‌توانید به اینجا مراجعه کنید. در آنجا هم نوشته بوده‌ام که:

بر اساس داده‌های اسکوپوس، ایران در سال 1356 دارای رتبه 39 بوده است (با 517 مدرک) و سال منجر به انقلاب به رتبه 40 می‌رسد. بعد از انقلاب بنا به دلایل زیاد از جمله انقلاب فرهنگی، خالص‌سازی دانشگاه‌ها و جنگ تحمیلی هم از لحاظ تعداد مدارک و هم از لحاظ رتبه بسیار افت پیدا می‌کنیم. بطوری که رتبه ایران در سال 1364 به 70 رسید (با تنها 120 مدرک!)

در سال 1995 میلادی معادل با 1374 شمسی یعنی 17 سال بعد از انقلاب اسلامی، تعداد رکوردهای ثبت شده برای ایران در اسکوپوس برای اولین بار از سال 1356 فراتر می‌رود (545 رکورد).

بعد از آن به تدریج تعداد مدارک زیاد و زیادتر می‌شود، تا اینکه برای اولین بار در سال 2020 رتبه ایران به 15 جهان می‌رسد. این رتبه برای سال‌های 2021 و 2022 هم حفظ می‌شود. برای ایران، بالاترین تعداد مدارک در سال 2022 ثبت شده است (77 هزار و 864 مدرک). اما در سال 2023 ایران یک پله پایین‌تر رفته است و در رتبه 16 قرار گرفته است (ترکیه از ایران پیشی گرفته است.)


افزایش تعداد مقالات و مدارک منتشر شده، اتفاقاً کار خوب و ارزشمندی است. ولی بهتر است چند نکته را در نظر بگیریم:

🔘ایستادن بر شانه‌های غول جمله معروف نیوتن است. علم چنین ماهیتی دارد هیچ دولتی و حتی هیچ حکومتی نمی‌تواند بگوید من به تنهایی باعث رشد و بهبود این رتبه‌ها شدم.

🔘مقایسه رتبه علمی بدون در نظر گرفتن متغیرهایی مثل زمان، اندازه جمعیت، تحولات سیاسی، اقتصادی و ... صحیح نیست.

🔘تعداد مدارک و رتبه یک کشور لزوماً نشان دهنده پیشرفت و توسعه آن کشور نیست. ما نسبت به یک دهه گذشته بطور واضحی از لحاظ تولید مدارک علمی، خوب کار کرده‌ایم (دست پژوهشگران هم درد نکند)، اما وضع اقتصادی، اخلاقی و اعتقادی‌مان در این یک دهه عمیقاً آسیب دیده است.

🔘ما در رتبه چهارم دنیا از لحاظ تعداد مدارک ریترکت شده قرار داریم (بر اساس داده‌های اسکوپوس) که اصلاً اتفاق خوبی نیست.

🔘به اثرگذاری (Impact) پژوهش‌هایمان بیشتر فکر کنیم. Impact را فقط معادل استناد (Citation) نبینیم و بدتر از آن، استناد را معادل کیفیت نبینیم.

🔘در کنار پژوهش‌های کاربردی به علوم پایه هم توجه کنیم. توسعه کشور بدون توجه به علوم پایه، امکان پذیر نخواهد بود.

🔘مسئولین محترم ما باید آمارهای درست ارائه بدهند. تعداد مقاله و رتبه ایران در اسکوپوس یک سنجه کاملاً کمّی است و قابل مشاهده و راستی‌آزمایی برای همگان.

☑️به امید روزی که از تعداد مقاله و رتبه علمی و کمی‌گرایی افراطی اندکی فاصله بگیریم و شناخت دقیقی از ماهیت و روشمندی علمی کسب کنیم و افراد طرفدار شبه علم و ضد علم را به حاشیه بکشانیم. (خوش‌خیالی مزمن دارم!)

🆔 @irevidence