تکمله ـ آزادی و بازخرید بردگان
نکتهٔ دیگری که در بررسی برده‌داری هخامنشی نباید از نظر دور داشت، امکان آزادسازی بردگان و، در برخی زمینه‌ها، بازخرید آزادی است. شواهد دورهٔ هخامنشی نشان می‌دهند که آزادی برده در برخی موارد ممکن بود با ادامهٔ خدمت به ارباب یا انجام تعهداتی برای او همراه باشد؛ بنابراین، مرز میان بردگی و آزادی همیشه مطلق و غیرقابل‌عبور نبود. داندامایف بر اساس اسناد بابلی و آرامی، نمونه‌هایی از آزادسازی بردگان را بررسی کرده است.
بااین‌حال، باید میان شواهد هخامنشی و ساسانی تفاوت گذاشت. در دورهٔ ساسانی، منابع حقوقی شواهد روشن‌تری از خرید آزادی توسط خود برده و صدور سند آزادی (āzād-hišt) در اختیار می‌گذارند؛ در برخی موارد برده می‌توانست بهای آزادی خود را فراهم کند و از وضعیت بردگی خارج شود.
این پدیده البته ویژگی منحصربه‌فرد جامعهٔ ایرانی نبود؛ امکان آزادی یا بازخرید در دیگر جوامع برده‌دار جهان باستان نیز شناخته شده بود. اهمیت آن برای بحث حاضر در جای دیگری است: بردگی در جهان هخامنشی را نباید وضعیتی یک‌دست و الزاماً مادام‌العمر تصور کرد. همان‌گونه که وضعیت حقوقی kurtašها طیفی از وابستگی‌های مختلف را دربر می‌گرفت، خودِ وضعیت برده نیز می‌توانست در شرایطی تغییر کند. ازاین‌رو، هنگام سخن گفتن از جمعیت‌های غیربومیِ حاضر در مراکز سلطنتی، باید امکان تغییر موقعیت اجتماعی آنان در طول زندگی را نیز در نظر داشت.