سخنرانی سید عباس عراقچی وزیر امور خارجه در نشست اکوساید: جنایت جنگی خاموش/۱


بسم‌الله الرحمن الرحیم

اساتید و صاحب‌نظران ارجمند؛
حقوقدانان، کارشناسان و فعالان حوزه محیط‌زیست؛

🔹خوشحالم که در این نشست تخصصی فرصتی فراهم شد تا درباره یکی از جدی ترین چالش‌های پیش روی بشریت، یعنی تخریب گسترده و جبران ناپذیر محیط زیست در جریان مخاصمات مسلحانه، صحبت کنیم.
ما امروز درباره موضوعی سخن می گوییم که صرفا یک دغدغه محیط زیستی نیست، بلکه با حق حیات، سلامت انسان ها، امنیت غذایی، صلح و امنیت بین المللی و حقوق نسل های آینده پیوندی ناگسستنی دارد.

🔹امروز دیگر نمی‌توان محیط‌زیست را قربانی خاموش جنگ دانست. جنگ و مخاصمه تنها جان انسان‌ها، شهرها و زیرساخت‌های اقتصادی و اجتماعی را هدف قرار نمی‌دهد؛ بلکه آب، خاک، هوا، جنگل‌ها، اراضی کشاورزی، منابع انرژی، زیستگاه‌های طبیعی و تنوع زیستی نیز در معرض آثار ویرانگر آن قرار می‌گیرند. تخریب منابع آب و خاک، آلودگی هوا، نابودی پوشش گیاهی و زیست‌بوم‌ها، انتشار آلاینده‌ها، پسماندها و مواد خطرناک از جمله پیامدهایی است که می‌تواند سال‌ها و حتی دهه‌ها پس از پایان درگیری‌ها ادامه پیدا کند.

🔹محیط زیست، میراث مشترک بشریت است؛ نه میدان رقابت ها ، نه ابزار فشار سیاسی و نه قربانی ملاحظات کوتاه مدت اقتصادی و نظامی. اکوساید یا تخریب گسترده محیط زیست، توجه جامعه بین المللی را به یک پرسش بنیادی جلب می کند؛ آیا می توان در برابر نابودی گسترده و طولانی مدت زیست بوم ها، آلودگی منابع حیاتی و وارد آوردن خسارات جبران ناپذیر به طبیعت صرفاً به ابراز نگرانی بسنده کرد؟ پاسخ روشن است: حفاظت از محیط زیست باید از سطح تعهدات اعلامی  فراتر رود و به عرصه مسئولیت پذیری، پاسخگویی و اقدام موثر بین المللی وارد شود.

🔹در سال‌های اخیر در غزه، لبنان و ایران شاهد بوده‌ایم که چگونه حملات نظامی، علاوه بر تلفات انسانی و تخریب زیرساخت‌های حیاتی، آثار عمیق و گاه ماندگاری بر محیط‌زیست بر جای گذاشته‌اند. در غزه، ابعاد فاجعه محیط‌زیستی به اندازه‌ای گسترده است که برنامه محیط‌زیست سازمان ملل متحد، یونپ، از خسارات بی‌سابقه زیست‌محیطی سخن گفته است.

🔹فروپاشی شبکه‌های آب و فاضلاب، آسیب به سامانه‌های مدیریت پسماند، آلودگی منابع آب و خاک، آلودگی سواحل و ایجاد حجم عظیمی از آوار و مواد بالقوه خطرناک، میراثی است که آثار آن می‌تواند برای دهه ها سال بر زندگی مردم فلسطین باقی بماند.
در لبنان نیز استفاده از تسلیحات و آتش‌سوزی‌های ناشی از حملات، بخش‌هایی از جنگل‌ها و اراضی کشاورزی را نابود کرده است. گزارش‌ها و اسناد ارائه‌شده به سازمان ملل از سوختن میلیون‌ها مترمربع زمین و آسیب به ده‌ها هزار درخت زیتون حکایت دارد.

🔹جامعه بین‌المللی همچنین تجربه تلخ آلودگی گسترده سواحل لبنان در پی حمله به مخازن نفتی را در حافظه دارد. اما کشور عزیزمان ایران نیز از این پدیده مصون نمانده است. در جریان تجاوزات نظامی آمریکاو رژیم صهیونیستی علیه جمهوری اسلامی ایران،حمله به تأسیسات نفتی، پالایشگاهی و انرژی، خطرات جدی زیست‌محیطی ایجاد کرده است.
در اسفند ۱۴۰۴ (مارس ۲۰۲۶)، برنامه محیط زیست ملل متحد تأیید کرد که تأسیسات نفتی در داخل و اطراف مناطق شهری ایران، از جمله تهران، هدف حمله قرار گرفته و آتش‌سوزی‌های نفتی موجب انتشار ترکیبات خطرناک شده است؛ آلودگی‌ که می‌تواند از هوا به خاک و منابع آب منتقل شود و حتی زنجیره غذایی را تحت تأثیر قرار دهد.

🔹اینها صرفاً خسارات اقتصادی نیستند. وقتی یک حمله نظامی موجب آلودگی پایدار خاک، تخریب منابع آب، نابودی جنگل‌ها و آلودگی هوا و دریا و ایجاد مواد خطرناک و بقایای جنگی می‌شود، آثار آن می‌تواندبسیار فراتر از زمان و مکان حمله ادامه پیدا کند.

🔹کودکی که امروز در یک منطقه جنگ‌زده زندگی می‌کند،ممکن است ده‌ها سال بعد نیز هزینه زیست‌محیطی جنگی را بپردازد که خود هیچ نقشی در آن نداشته است.
از سوی دیگر، این مساله می‌تواند آسیب‌پذیری کشورها و جوامع را در برابر این بحران‌ها چند برابر کند.از این منظر، صلح، امنیت، محیط‌زیست، سلامت و تغییر اقلیم، موضوعاتی جدا از یکدیگر نیستند و پیوند میان آنها باید بیش از گذشته مورد توجه قرار گیرد.

🔹از منظر جمهوری اسلامی ایران، حقوق بین‌الملل نبایددر برابر تخریب محیط‌زیست و نقض حقوق اساسی انسان ها در شرایط جنگی بی‌تفاوت باشد. اجرای مؤثر اصول حقوق بین‌الملل بشردوستانه، از جمله اصل تمایزو اصل تناسب، باید در کنار توجه جدی به آثار مستقیم، غیرمستقیم و بلندمدت اقدامات نظامی بر محیط‌زیست مورد توجه قرار گیرد.

🔸@s_a_araghchi