این غزل از روح‌الدّین عطّار شیرازی نیست!

با جست‌وجوی دقیق اشعار حافظ در منابع مختلف به‌همّت حافظ‌پژوهان معاصر، مشخص شده است که برخی از اشعار منسوب به حافظ، احتمالاً از سرایندگانی دیگر است. غزل زیر یکی از اشعاری است که انتسابش به حافظ مورد تردید قرار گرفته است:
گفتند خلایق که تویی یوسف ثانی / چون نیک بدیدم به‌حقیقت به از آنی

عبدالرحیم خلخالی در مقدمۀ تصحیح خود از دیوان خواجه حافظ شیرازی (صفحۀ کو و کز) به نقل از «جُنگ قدیمی آقای نفیسی»، غزل فوق را به «روح‌الامین» منسوب کرده است. محمّدامین ریاحی با نقل این مطلب از خلخالی، چنین نوشته است: «ظاهراً به جای روح‌الامین، روح‌الدّین صحیح است. و او روح‌الله یا روح‌الدّین عطّار، شاعر شیرازی از معاصران حافظ است» (گلگشت در شعر و اندیشۀ حافظ، ص۴۳۳). گویا از اینجا انتساب غزل به روح عطّار مشهور شده است. نیساری بدون هیچ توضیحی مطلع غزل را در میان «غزلهایی متعلق به شاعران دیگر که در بعضی از نسخه‌ها جزو غزلهای حافظ درج شده است»، به نام روح‌الدّین عطّار آورده است (دیوان حافظ، تصحیح نیساری، چاپ سال ۷۷، ص ۶۱۸). دیگرانی هم در مقالات خود به پشتوانۀ سخن ریاحی و نیساری انتساب غزل را به روح عطّار پذیرفته‌اند. اما این غزل در هیچ یک از منابع موجود به نام روح عطّار نیامده است. نفیسی که صاحب جُنگ مذکور در نوشتۀ خلخالی است، رونوشتی از تک‌نسخۀ دیوان روح عطّار داشته و در انتهای آن غزل‌هایی را افزوده است که در جُنگ‌ها و سفینه‌های کهن از روح عطّار یافته است. او در این ضمیمه یادی از غزل مورد بحث نکرده است. خلخالی در مقدمۀ تصحیح خود از دیوان خواجه حافظ (صفحۀ لج) مطلع غزلی دیگر از روح‌الامین را نقل کرده که این غزل نیز در میان اشعار روح عطّار نیست و نشان می‌دهد روح‌الامین شخصی جز روح عطّار است.
باری، با توجه به این که غزل مورد بحث در برخی از نسخ کهن دیوان حافظ نیامده، باید در نسبت دادن آن به خواجه تردید کرد. اما انتساب آن به روح عطّار نیز بی‌اساس است.
@r_varyani