Justice (справедливость), Fairness – ?
⚠️ кірме сөз
Әділ / Әділет ❌
Хақ ❌
"Әділ" араб عَدْل (ʕadl "fair, just, equitable"), «ـِيَّة» (-iyya): сапаны, дерексіз ұғымды қалыптастыратын жұрнақ, «ـَات» (-āt): көптік жалғау
"Хақ" араб حَقّ (ḥaqq правда, справедливость, закон) сөзінен
⚠️ Төл Сөз
Көні / Көнілік ✅
Тура / Туралық ✅
Төре / Төрелік ✅
Түзу / Түзулік ✅
Шын / Шындық ✅
⚖️ Басқа Түркі:
Татар: Күни/Күне/Күнелек, Турылык, Түрәлек
Башқұрт: Күне/Күнелек, Төҙ/Төҙҙөк, Тура/Туралыҡ
Қырғыз: Көнүү/Көнүүлүк, Туура/Тууралык, Төрө/Төрөлүк, Түзүү/Түзүүлүк
Түрікше: Doğru/Doğruluk
⁉️ Көне Түркі "
Kön" (выпрямлятся; исправлятся, становится на правильный путь; становится покладистым, смирным) →
Könı (справедливо, верно) →
Könılık (справедливость, праведность).
Осыдан тағы "көну" (смирение, смирится), "көнбіс" (покладистый) сөздері шықты.
+ü етістіктен сын есім жасайтын жұрнақ; +lık сын есімнен зат есім қылатын жұрнақ;
Көне Түркі "
Toγru/Toγrï" (правильно; справедливо / справедливый) → туралық (справедливость)
Көне Түркі "
Törü" (право, порядок, закон) → Törülık (справедливый/-ость)
Көне Түркі "
Tüz" (ровный, плоский; равный одинаковый; верный, истинный) → "Tuzük" (правильный, верный) → Түзулік (справедливость)
🔍 Біраз қайнарда "шын" сөзін
қытайзм деген. Бұны "қабыршақ" не "төмен баспен құлау" иероглифтерінде кездесетіні туралы & прото-сино-тибеттің "bden" (правда) деген сөзден депті-мыс. Тибет туыстас ұлттарда "шын" сөзінің дыбысына ұқсас тек қытай диалектілерінде "zhen" сынды сөздер бар. Қыйсыны келмей тұрғандай.
Негізінде бұл Көне Түркі
"tïγ/*čiγ" (крепкий, укреплеть) → 1) "tïγraq (сильный, крепкий; богатыр) сөзінен, қазір "ширақ" (шустрый, крепкий) / 2) "tïγïz" (плотный) сөзі бар / 3) "tïŋ" (бодрый),
4) "čïniγ/q" (приучать к трудностям, закалятся;
оказыватся истинным, подтверждатся) → "шынығу/шыңдалу" (укреплятся, закалятся) сөзі бар. Мұңғол & кей Түркілерде барлық көне "*t-", "-i-" алдында "*č-", ал соңындағы "ғ" кейде "н" болып ауысады. Мысал, таң ≈ чаң (заря, утро), айрағ ≈ айран (кефир). Енді "шын" (укреплять, крепкий) → "шын" (правда, истина,
честный, нелживый).
ℹ️ "Берік, мықты" ұғымның уақыт өте келе "шындық, ақиқат, әділ" ұғымға ауысуы әлем тілдерінде жиі кездесетін құбылыс (семантик-қ деривация). Мысалы, ағылшын тіліндегі "true" (правда) /
truth (истина) сөздері көне үндіеуропалық "deru-" (ағаш, ағаштай берік, мықты) түбірінен. Тағы бірі арабтағы ثابت þābit (прочный) > اثبات iþbāt (довод, подтверждение истины). Демек, "берік, қатты, бұзылмайтын, шайқалмайтын нәрсе" = "шындық" деген концепция адамзат танымына ортақ
‼️ Бұл жерде "тығ" сөзіндегі "ғ" қалай "н/ң" болатынын түсінбегендер болса (ң ол "нг" қосындысы". Алдыңғы "
сыңайлы" постта "-ғай" жұрнағы туралы жаздым),
иә, көп жағдайда "γ/ğ" дыбысы "у" {saγ → сау (доить)}, кейде "й" (sïγïr → сыйыр) немесе екеуі де (baγ → бау/байлау) эволюцияланады. Посттағы "айрағ" (қымыз) мұңғыл тектес халықтардағы сөз, Біздегісі "айран" болып та өзгереді екен.
Алайда ол жаққа бармай-ақ көршіміз Татар, Башқұрттарға қарасақ та болады. Оларда Қазақ тіліндегі "ң" жүрген жерде "ғ/г" жүреді немесе керісінше. Өрнек,
Жаңбыр/Жамғыр (Қазақта бұндай вариант та сақталған екен) – т.Яңғыр / б.Ямғыр, КөнеТүркі "jaγmur", Саған – Сиңа, Саумысыңыз = Һаумыһығыз, етіңіз = итегез.
Бұны назализация (мұрындыққа айналу процесі) дейді
ℹ️ орыстағы "юстиция" сөзі де латынның "Justicia" (әділдік) сөзінен
Қайнаркөз:
комментте ⤵️ #Төл_Сөз #балама_сөз #Қазақ_тілі@qzqpurism
QZ 
