Rusiya–Ukrayna müharibəsi yeni müharibə nəzəriyyələri kontekstində
Müharibələrin nəsillər üzrə təsnifatı.
Ukraynada gedən müharibənin hansı nəsil müharibəyə aid olduğunu müəyyənləşdirməzdən əvvəl müxtəlif müharibə nəsilləri haqqında qısa məlumat verməyi məqsədəuyğun hesab edirik. İlk baxışdan bu mövzu əsas istiqamətimizdən müəyyən qədər kənar görünə bilər. Lakin ümumi oxucu kütləsi üçün müharibə nəsillərinin mahiyyətini anlamaq həm Ukraynada baş verənləri, həm də qarşıdakı bölmələrdə toxunacağımız müasir müharibə formalarını daha dəqiq dərk etməyə kömək edə bilər. Hər halda, son illərin hadisələri dünyada hərbi qarşıdurmaların yenidən beynəlxalq münasibətlərin mühüm elementlərindən birinə çevrildiyini göstərir. Müharibə və hərbi gərginlik anlayışları tədricən gündəlik siyasi, iqtisadi və ictimai həyatımıza daha çox daxil olur. Bu baxımdan oxucunun müəyyən qədər vaxtını alaraq müharibələrin tarixi inkişaf mərhələlərinə və onların nəsillər üzrə təsnifatına qısaca nəzər salmağı faydalı hesab edirik. Əlbəttə, burada məqsəd müharibə nəsilləri nəzəriyyəsini bütün elmi incəlikləri ilə araşdırmaq deyil. Mövzu haqqında daha geniş və dəqiq təsəvvür əldə etmək üçün müvafiq akademik və hərbi-nəzəri mənbələrə müraciət etmək lazımdır. Burada isə əsas məqsəd sonrakı bölmələrin daha aydın başa düşülməsi üçün oxucuya zəruri nəzəri çərçivəni təqdim etməkdir.
Müharibələrin “nəsillər” üzrə təsnifatı müharibə anlayışının zamanla necə dəyişdiyini izah etməyə çalışan hərbi-nəzəri çərçivələrdən biridir. Bu yanaşma müharibəni yalnız silahların gücü və döyüş meydanında baş verən fiziki qarşıdurma ilə məhdudlaşdırmır, onu eyni zamanda strateji düşüncə, hərbi doktrina, texnologiya, ideologiya, ictimai təsir və informasiya mühiti ilə əlaqəli kompleks proses kimi izah etməyə çalışır. Bu model bütün hərbi nəzəriyyəçilər və hərbi məktəblər tərəfindən universal təsnifat kimi qəbul edilmir. Xüsusilə dördüncü və beşinci nəsil müharibələrin sərhədləri, onların əvvəlki müharibə formalarından həqiqətən yeni “nəsil” təşkil edib-etməməsi ətrafında elmi mübahisələr mövcuddur. Buna baxmayaraq, model müharibənin tarixi transformasiyasını izah etmək üçün istifadə edilən analitik vasitələrdən biri olaraq qalır. “Müharibələrin nəsilləri” anlayışının məşhur forması 1989-cu ildə William S. Lind, Keith Nightengale, John F. Schmitt, Joseph W. Sutton və Gary I. Wilson tərəfindən irəli sürülmüşdür. Onların The Changing Face of War: Into the Fourth Generation — “Müharibənin dəyişən siması: Dördüncü nəslə doğru” adlı məqaləsi 1989-cu ildə Marine Corps Gazette jurnalında dərc edilmiş və sonradan hərb nəzəriyyəsində geniş müzakirələrə səbəb olmuşdur. Məqalənin əsas məqsədi müasir müharibənin inkişafını üç əvvəlki nəsil üzrə sistemləşdirmək və meydana çıxmaqda olduğu düşünülən dördüncü nəsil müharibənin mümkün xüsusiyyətlərini müəyyənləşdirmək idi. Bu yanaşmada müharibənin inkişafı taktika və texnologiyanın dəyişməsi ilə yanaşı, dövlətin, ordunun və cəmiyyətin müharibədə oynadığı rolun dəyişməsi ilə əlaqələndirilir.