یکی از بزرگترین بحرانهای سلامت جهانی در دهههای اخیر، افزایش مقاومت باکتریها در برابر آنتیبیوتیکهاست. باکتریهای خطرناکی مثل اشریشیا کلای و کلبسیلا پنومونیه هر سال به داروهای بیشتری مقاوم میشوند و همین موضوع، یافتن آنتیبیوتیکهای جدید با مکانیسمهای تازه را به یکی از اولویتهای اصلی علم پزشکی تبدیل کرده است.
تا امروز، بیشتر آنتیبیوتیکهای شناختهشده (طی حدود ۸۰ سال گذشته) از میکروبهای خاک، بهویژه گروهی از باکتریها به نام اکتینومیستها (actinomycetes)، استخراج شدهاند. اما چند دههای بود که دانشمندان تصور میکردند این منبع تقریباً «خشک» شده و هر بار که سراغ این باکتریها میروند، فقط همان ترکیبات قبلی و تکراری را پیدا میکنند.
حالا پژوهشی تازه که در نشریهی معتبر Nature منتشر شده، این تصور را به چالش کشیده است. تیمی از پژوهشگران با استفاده از روشهای دقیقتر و پیشرفتهتر برای تفکیک عصارههای میکروبی — که امکان جداسازی ترکیبات کممقدار و پنهانمانده را فراهم میکند — نشان دادند که حتی باکتریهایی که سالهاست کاملاً شناختهشدهاند، هنوز میتوانند مولکولهای دارویی کاملاً جدید تولید کنند.
آنها موفق شدند آنتیبیوتیک تازهای به نام مانیکومایسین (Manikomycin / MKM) را از باکتری Streptomyces rimosus جدا کنند؛ باکتریای که از سال ۱۹۵۰ بهعنوان تولیدکنندهی آنتیبیوتیک معروف «اکسیتتراسایکلین» شناخته میشود. جالب است که با وجود مطالعهی فراوان روی این باکتری در طول بیش از هفت دهه، این ترکیب جدید تا امروز کاملاً مخفی مانده بود — چون اثر آن زیر سایهی آنتیبیوتیک اصلی و پرمصرفتر این باکتری پنهان شده بود.
💊 مانیکومایسین چه کاری انجام میدهد؟
این ترکیب جدید توانایی از بین بردن باکتریهای خانوادهی Enterobacteriaceae (مانند اشریشیا کلای و کلبسیلا پنومونیه مقاوم به چند دارو) را دارد. نکتهی کلیدی این است که این دارو نسبت به مکانیسمهای رایج مقاومت دارویی که در سویههای بالینی بیماران دیده میشود، آسیبپذیر نیست؛ یعنی باکتریهایی که در برابر آنتیبیوتیکهای فعلی مقاوم شدهاند، همچنان در برابر این ترکیب جدید حساس باقی میمانند.
🔬 مکانیسم اثر: یک هدف کاملاً جدید در ریبوزوم باکتری
بررسیهای عمیق بیوشیمیایی، ژنتیکی و ساختاری (از جمله تصویربرداری با میکروسکوپ الکترونی برودتی) نشان داد که مانیکومایسین به بخشی از ریبوزوم باکتری به نام E-site (واقع در زیرواحد بزرگ ریبوزوم) متصل میشود. ریبوزوم، کارخانهی ساخت پروتئین در سلول است و E-site یکی از جایگاههای کلیدی آن برای عبور مولکول tRNA در حین ساخت پروتئین محسوب میشود.
تا پیش از این پژوهش، هیچ آنتیبیوتیکی شناخته نشده بود که این جایگاه خاص را در باکتریها هدف بگیرد. مانیکومایسین با اشغال این جایگاه، مانع ورود انتهای مولکول tRNA میشود و در نتیجه مرحلهی حیاتی «جابهجایی» (translocation) در فرآیند سنتز پروتئین باکتری را مختل میکند — فرآیندی که بدون آن، باکتری قادر به رشد و تکثیر نیست.
⚠️ نکتهی مهم برای آیندهی این دارو
با وجود نتایج امیدوارکننده در آزمایشگاه و مدلهای اولیهی جانوری (مثل کرم C. elegans که در آن دارو باعث بهبود قابلتوجه بقای موجود آلوده شد)، آزمایشهای اولیه روی موش نشان داد که این دارو با چالشهای فارماکوکینتیکی مثل نیمهعمر کوتاه در خون روبهرو است. به همین دلیل، پژوهشگران معتقدند برای تبدیلشدن این ترکیب به یک داروی بالینی قابلمصرف، هنوز به بهینهسازیهای شیمیایی بیشتری نیاز است.
با این حال، کشف یک جایگاه هدف کاملاً جدید در ریبوزوم باکتری، این ترکیب را به یکی از نویدبخشترین سرنخها برای توسعهی نسل بعدی آنتیبیوتیکها در مقابله با بحران مقاومت دارویی تبدیل کرده است.
نویسنده خبر: صادق سبحانی، دانشجوی ورودی 1403
Kaur M, Travin DY, Berger MJ, et al. A natural depsipeptide antibiotic binds the E-site of the bacterial ribosome. Nature. 2026;655:737–746. doi:10.1038/s41586-026-10589-2.