▪️هنر ایران (۴)
▪️هنر دوران اسلامی


• موسیقی؛ مجسمه‌سازی و سفالگری


در بررسی تاریخی اشاره به این نکته لازم است که هنر اسلامی یک‌باره با ظهور اسلام، پدیدار نشده است. زیرا ساکنان شبه‌جزیره عربستان به خصوص قبایل بیابانگرد، سنت هنری خاصی نداشتند. ویژگی‌های اساسی هنر اسلامی در حدود یک قرن پس از رحلت پیامبر، و در اواخر خلافت امویان (۴۱/۶۶۱ ق–۱۳۲/۷۵۰ق) شکل گرفتند. پیش از این هنری التقاطی تحت تاثیر سنت‌های بیزانسی و ایرانی رخ نمود که حتی مظاهر شرک‌آمیز در آن اندک بود.

صنعتگران دوران اموی، بیشتر سوری، مصری و ایرانی بودند که براساس سنت‌های خاص خود کار می‌کردند. نه فقط کوشک‌ها و کاخ‌های ییلاقی امیران اموی یادآور بناهای رومی و ساسانی بودند بلکه در آرایش آن‌ها از الگوهای نقاشی هلنیستی، مجسمه‌سازی ساسانی و قبطی (مصری) و موزاییک رومی استفاده می‌شد (مثلاً، دیوارنگاره های مکشوف در قُصَیر اِمرَه با صحنه‌های شکار، زنان عریان و درباریان، به روشنی سنت هلنیستی را نشان می‌دهد. و نیز در برخی نقاشی‌های قصرالحیر، سنت هنر تصویری ایران باستان مشهود است)

با این حال ضرورت ساختن مسجد برای اجرای نماز جماعت به تدریج نوعی معماری را به‌وجود آورد که پایه‌های هنر اسلامی در آن شکل گرفت. در واقع مسجد جامع اموی در دمشق، آغازی در تحول معماری اسلامی بود که بعداً با مسجد جامع قُرطبه (در اسپانیا) و مسجد جامع ابن‌طولون (مصر) مراحل کمال را پیمود. بدین سان هنر اسلامی تا سده دوم هجری خصوصیاتی را کسب کرد که تا قرن‌های بعد پایدار ماند.

• موسیقی به معنی آواز یا اجرای موسیقی در عرصه عمومی یا محافل خصوصی در مناطق مختلف مسلمان‌نشین است که شامل کشورهای عربی در منطقه مرکزی جهان اسلام و خاور میانه، شمال آفریقا، ایران، آسیای مرکزی و جنوب آسیا می‌شود. از آنجایی که اسلام شامل چندین مذهب، قوم و ملیت است سبک‌های موسیقایی مختلف بومی در مناطق مختلف شکل گرفته‌است.

برخی از نظریه‌پردازان اسلامی موسیقی را «غنا» دانسته و آن را حرام شمرده‌اند اما برخی دیگر این نکته را شامل فقط برخی از انواع موسیقی می‌دانند. اغلب علمای شیعه آوازخوانی انفرادی زنان را حرام می‌دانند. در مورد رقص به‌ویژه رقص بانوان نیز نظر غالب علما بر حرمت داشتن آن است. با این وجود گزارش‌هایی از رقص و آواز بانوان از سده‌های اولیه اسلامی تاکنون در کلیه جوامع اسلامی موجود است.

• سفالگری و وسایل و محصولات مختلف از سفال و سرامیک در تمامی مناطق مسلمان‌نشین با اندکی اختلاف در نوع مواد اولیه، رنگ و طرح‌های تزئینی همواره تولید می‌شده‌است؛ از این رو محصولات هر ناحیه به خوبی قابل تشخیص از فراورده‌های سایر نقاط است. بسیاری از نقوش تزئینی این سفالینه‌ها از آثار برجسته هنری به‌شمار می‌آیند. همچنین کاشی‌کاری به عنوان پوششی تزئینی برای ساختمان‌ها به‌ویژه در ایران و آسیای مرکزی رشد شگرفی را تجربه کرده‌است و از مفاخر هنر اسلامی و بلکه هنر جهانی محسوب می‌شوند. انواع مختلف خطوط خوشنویسی که در سفالگری و کاشی‌کاری مورد استفاده قرار می‌گیرند عبارتند از شامل کوفی، خط نسخ، ثلث، طغرا، ریحان، محقق، نستعلیق، خط سبحان.

• مجسمه‌سازی نیز در هنر اسلامی بسیار محدود و تقریباً ممنوع بود؛ با این وجود تقریباً در همه سرزمین‌ها و دوران‌های اسلامی به نمونه‌هایی از آن برمی‌خوریم و انواعی از نقوش برجسته ارزشمند و شگرف بر روی کتیبه‌های آجری و گچی، ظروف فلزی و چوبی یا ساخته شده از عاج و مانند آن همواره اجرا شده‌است.


🔗 (ادامه دارد...)
📚 کتاب « هنر، معماری و فرهنگ اسلامی »
✍️ پژوهشگران: مریلین جنکینز؛ ریچارد اتینگهاوزن


📚| #‌Art_History
🌀| @Perspective_7