‍ ‍ ▪️هـنر ایران (۱)
▪️هنر دوران اسلامی


● دوران اسلامی

با پیروزی اعراب مسلمان و انقراض امپراتوری ساسانی، دورانی جدید در تاریخ ایران آغاز شد. پس از این، ایران بخشی از جهان اسلامی شد و در شکل‌گیری و تحول تمدن اسلامی نقش با اهمیتی را ایفا کرد. طی قرون بعد، اقوام مختلف ترک، مغول و افغان بر این سرزمین تسلط یافتند، ولی استحکام سنت‌های فرهنگی ایران چنان بود که هنر ایرانی، ضمن اثر‌پذیری از تمدن و فرهنگ اسلامی، مسیر تحول خاص خود را پیمود.

در ابتدا، هنرمندان و صنعتگران مسلمان ایرانی با استفاده از روش‌ها و مصالح دوران ساسانی به کار پرداختند (مثلا، از اندک بقایایی آبنیه‌ غیر مذهبی اوایل دوران اسلامی به این نکته پی می‌بریم که بسیاری از ویژگی‌های معماری کاخ‌های ساسانی در آنها حفظ شده است). در قرون اولیه‌ی هجری، مساجد ایران و بین‌النهرین را طبق الگوی رایج در سایر جوامع مسلمان می‌ساختند؛ ولی از سده دهم م. و چهاردهم ه.ق سبک خاصی در معماری مسجد بر اساس سنت‌های ایرانی رخ نمود. (این را مسجد چهار ایوانی با حیاط مرکزی می‌نامند؛ و مسجد جامع اصفهان از نخستین نمونه های آن به شمار می‌آید).

معماران ایرانی شیوه‌ی ساختن مقبره گنبدی و نوعی معماری دینی به نام مدرسه را به جهان اسلام عرضه کردند. گچ‌بری، کاشی‌کاری و مقرنس‌کاری عمده‌ترین روش‌های تزیین بنا بودند. گاه در کاخ‌ها و کوشک‌ها از نقاشی‌دیواری نیز برای تزیین استفاده می‌شد. کاشی چند رنگ به نحوی در داخل و در خارج بنا به کار می‌رفت که علاوه بر تزیین، مشخصات ساختار معماری را بارز کند.

در دوران اسلامی، سنت مجسمه‌سازی ساسانی کنار گذارده شد ولی صنعتگران ایرانی صور تزیینی قدیم را در قالب نقش‌برجسته‌های سنگی و گچی گسترش دادند و دستمایه‌ای غنی برای سایر هنرهای کاربردی فراهم کردند.

در این میان، نقش‌مایه‌هایی چون موجودات بالدار با سر آدمی، پرندگان و جانوران وحشی با طعمه‌ای در چنگال، طرح متقارن دو پرنده یا دو حیوان نخل بالدار، نقش گلسرخی و غیره ریشه در تمدن‌های خاور نزدیک داشتند.

ایرانیان به سرعت از ارزش‌های تزیینی خط عربی بهره گرفتند و انواع طرح‌های تزیینی خاص خود را پدید آورند. اسلیمی-ایرانی از خصلتی روان‌تر و آزادتر برخودار بود و غالباً به صور طبیعی نزدیک‌تر بود. هنرمندان ایرانی نقوش برگ نخلی زنجیره‌ایی، قیطانی، ستاره‌ای، و انواع شکل‌های هندسی را در طرح‌های متنوع به کار می‌بردند.

پس از استیلای مغولان نقش‌مایه‌های چینی چون نیلوفر آبی، گل داودی، ابر پیچان نیز به هنر ایرانی راه یافتند. در بیشتر موارد تقارن دقیق در ترکیب‌بندی عناصر رعایت می‌شد. تلفیق رنگ و خط برجسته‌ترین مشخصه تزیین ایرانی بود. هنرمند ایرانی همواره می‌کوشید استادی خود را در هماهنگی رنگ‌های درخشان آشکار سازد.



🖼 بخشی از دیوارنگاره: حماسه رستم
پنجیکنت (سمرقند). سده هفتم میلادی


🔗 (ادامه دارد...)
📚 کتاب « تاریخ هنر ایران و جهان »
✍️ نویسنده: فرهاد گشایش


📚| #‌Art_History
🌀| @Perspective_7