#نکات_ترجمه #کلمات_دخیل_در_فارسی #تلفظ_نامهای_خاص #روبوت
بخش دوم:

بعد از این مقدمه‌چینی، برگردم به سؤالت: من همیشه از روبوت استفاده کرده‌ام، چون این کلمه از زبانِ چکی اقتباس شده. آن هم به این دلیل: دقت کن تا همین چند سالِ پیش اینترنت و منابعِ دم‌دستی وجود نداشتند. می‌شود درک کرد چرا مثلاً از زبان‌های فرانسوی یا عربی برای تلفظِ کلماتِ زبان‌های دیگر استفاده می‌کردیم. اما الان تلفظ هر واژه‌ای را به هر زبانی خیلی راحت می‌شود پیدا کرد. کم‌تر از پنج دقیقه. واقعاً دلیلی ندارد اسیر و بنده‌ی یک زبانِ واسط بشویم. ما هم کلمه را از زبان چکی می‌گیریم. تا به امروز، بیش‌ترین برهمکنشِ زبان‌ها این بود که به هم واژه قرض بدهند و گاهی در مواردی نادر تغییری آوایی یا تأثیری دستوری بر جا بگذارند. امروزه‌روز می‌شود ایده‌ها را گرفت، می‌شود از گویشوَرانِ زبان‌های دیگر چیز یاد گرفت. اینترنت هم که هست. مثلاً به جای این‌که عینِ آدم‌های ماقبل گوتنبرگ و صنعتِ چاپ فقط واژه یا تلفظ از زبانِ انگلیسی قرض کنیم، می‌توانیم از انگلیسی‌زبان‌ها یاد بگیریم که واژه‌های به‌دردبخور را از زبان‌های دیگر وام می‌گیرند. ناسلامتی باید فرقی بین ما و غارنشین‌ها باشد. باید بینِ آن‌ها که کتابِ چاپ‌سربی می‌خواندند با ما که یکی دو کلیک تا ویکی‌پدیا فاصله داریم فرق باشد.

نهایتِ تنبلی و بلکه «فراخی» است که هرچه انگلیسی‌زبان‌ها بگویند ما هم تقلید کنیم. انسانِ مدرن یاد می‌گیرد؛ تقلید نمی‌کند. انسانِ مدرن و باسواد «الگو»ها را کشف می‌کند، ذهنش را می‌پرورد، دامنه‌ی واژه‌هایش را گسترش می‌دهد. عینِ کم‌سوادی و تنبلی و بی‌هنری است که فقط دنباله‌روی کند. الان هم از انگلیسی می‌شود یاد گرفت که واژه‌ی کاربردی را قرض بگیریم. در این مورد، برو از زبانِ چکی کلمه‌ی robot را قرض بگیر. انگلیسی‌زبان راحت‌تر است که robot را تلفظ کند robȃt. به من چه! من از زبانِ چکی کلمه را قرض می‌کنم و می‌گویم «روبوت». باید از مصداق دوری کنم و به بحث‌های کلی‌تر بپردازم؛ ولی در این مورد باز هم می‌شود از انگلیسی یاد گرفت و به نفعِ تلفظِ روبوت استفاده کرد: در انگلیسی این کلمه را به شکلِ robo مخفف می‌کنند و به عنوانِ پیشوند به کار می‌برند. مثلاً می‌گویند robopsychology یا robofish. حالا یا ما باید به جای پیشوند از خودِ واژه‌ی کامل برای نوواژه‌سازی استفاده کنیم و بگوییم روبوت‌روانشناسی و روبوت‌ماهی، یا ما هم از الگوی انگلیسی یاد بگیریم و بگوییم روبوروانشناسی یا روبوماهی. حالا فرض کن بخواهی ربات را به «ربا» مخفف کنی: رباروانشناسی و رباماهی!

اما مشکلِ روبوت/ربات یکی از مصداق‌ها و مثال‌های بی‌شمار است. باید کلی‌تر به مسئله پرداخت.

ما یک زمانی به عربی نیاز داشتیم چون هم ما و هم همسایه‌هایمان کتاب‌ها را به عربی می‌نوشتیم و ترجمه می‌کردیم و ندرتاً منبعِ دیگری دمِ دست‌مان بود. یک زمانی کتاب‌هایمان را از طریقِ عثمانی‌ها تهیه می‌کردیم که به اروپایی‌ها نزدیک‌تر بودند. یک زمانی تنها راهِ ارتباط‌مان با جهان کتاب‌های فرانسوی بود. اما انگلیسی زمانی برای ما اهمیت پیدا کرد که اینترنت هم آمد. درست است که بخشِ اعظمِ محتوای اینترنت به انگلیسی است و زبانِ علم انگلیسی است، ولی دیگر «محدود» نیستیم. بقیه‌ی زبان‌ها وقتی آمدند ناخواسته قید و بند با خودشان آوردند. انگلیسی را فناوری آورد و فناوری هم تمامِ مرزها را برای ما در هم شکست. حالا به ویکی‌پدیا به صد زبان دسترسی داریم. لغتنامه‌ی تمامِ زبان‌های دنیا با دو سه کلیک فاصله در دسترس‌مان است. ضمنِ آن‌که (تکرار و تأکید می‌کنم) انگلیسی الگوهای مفیدی هم برایمان آورد: وامگیریِ واژه‌های مفید، جان‌دادن به فرایندِ واژه‌سازی و غیره و غیره. الگو را بگیریم.

[ادامه را در فرسته‌ی بعدی بخوانید.]
@PersianSFF