هیولای مخوفی در دنیای تالکین
که احتمالاً باعث موفقیتش شد

«این چاپِ شومیز، و نه هیچ چاپِ دیگری، با همکاری و رضایتِ من منتشر شده است. آنها که (حداقل) در حقِ نویسندگانِ زنده آداب‌دانی را مراعات می‌کنند این نسخه را خواهند خرید، نه هیچ نسخه‌ی دیگری را.» —جی آر آر تالکین

این نوشته‌ی پشت‌جلدِ اولین چاپِ شومیز (paperback) از سه‌گانه‌ی «ارباب حلقه‌ها» در آمریکاست. چرا تالکین چنین چیزی نوشته بوده؟ داستانِ بانمکی دارد.

دانلد اِی ووُلهایم (Donald A. Wollheim) (تولد: 1914؛ مرگ: 1990) از تأثیرگذارترین آدم‌های ژانرِ علمی‌تخیلی و فانتزی است؛ هم نویسنده و تدوینگر و ویراستار بود و هم ناشر. با آنکه چند تایی از داستان‌های کوتاهش از معروف‌ترین و بهترین داستان‌های عصرِ طلاییِ علمی‌تخیلی است (مثلاً داستانِ "Storm Warning")، شهرتش و تأثیرگذاری‌اش احتمالاً بیشتر بابتِ ناشر بودنش است. سوای آن، دلیلِ دیگر (سوء)شهرتش این است که از مخوف‌ترین هیولاهای دنیای تالکین و تالکین‌دوست‌ها است.

اول کمی از خودش بگویم. وولهایم (که یادم نمی‌آید چیزی از او به فارسی ترجمه شده باشد) هم نویسنده‌ی عصر طلاییِ علمی‌تخیلی بود و هم مجموعه‌های مختلفِ داستان‌کوتاه تدوین کرد و هم در انتشاراتِ اِیس (Ace) ویراستار و دبیر بود. مثلاً در ایس کتاب‌های دوقلوی ایس (Ace Double) را درآورد که قطع‌شان جیبی بود و دو کتاب از دو نویسنده‌ی مختلف، هر کدام از یک سرِ کتاب و سروته نسبت به هم، در آن منتشر شده بود. (سه تا از این دوقلوها را از دستفروش‌های خیابان انقلاب و جمهوری خریده بودم، ولی الان یادم نیست کدام‌ها بودند.) این کار باعث می‌شد که بعضی کتاب‌ها از نویسنده‌های کمتر معروف در کنارِ کتاب‌هایی از نویسنده‌های مشهورتر منتشر بشوند و سودی به نویسنده‌های کمتر موفق برسد. خواننده‌ها هم از خواندنِ دو کتاب با قیمتِ کم راضی بودند. این کتاب‌های دوقلو از به‌یادماندنی‌ترین یادگارها و تصاویرِ ژانریِ ع.ت هستند. [وقتی این یادداشت را می‌نوشتم فهمیدم که به این کتاب‌ها می‌گویند تِت‌بِش (tête-bêche) یعنی «سروته» که نوعی از صحافیِ «دوُزادوُ» (dos-à-dos) یعنی پشت‌به‌پشت به حساب می‌آیند. نمی‌دانم در ایران چنین نوع صحافی‌ای بوده یا نه.]

وولهایم بعدها نشری به راه انداخت به نامِ انتشاراتِ داو (DAW) (حروفِ اولِ اسمِ خودش). این نشر هم از مهم‌ترین نشرهای تاریخِ ع.ت.ف است. نامِ بعضی از نویسنده‌هایی که او پرورش داد یا کشف کرد در یکی دو جای مدخلِ ویکی‌پدیایش آمده، یکی از یکی کاردرست‌تر؛ احتمال دارد که حیرت کنید. بخشی از ستایش‌های بزرگانِ ژانر را هم می‌توانید در همان مدخل، در بخشِ Recognition، بخوانید.

اما وولهایم زمانی که در ایس مشغولِ دبیری و ویرایش بود، کاری کرد که هرچند شاید گناهِ نابخشودنی باشد به نظرِ بعضی‌ها باعث شد تالکین در آمریکا به موفقیت برسد.

گویا اوایل دهه‌ی شصت میلادی، وولهایم با تالکین تماس گرفت تا مجوزِ انتشارِ شومیزِ «ارباب حلقه‌ها» را بگیرد. تالکین مخالفت کرد، چون حاضر نبود شاهکارِ متعالی‌اش در چنین قالبِ شنیعی منتشر بشود.

بدجور به وولهایم برخورد. وولهایم یکی از ایده‌پردازانِ اصلیِ اهمیتِ شومیز برای ادبیاتِ ژانری بود و حتی می‌شود گفت که صحنه‌ی علمی‌تخیلی و فانتزی را در آمریکا زیر و زبر کرده بود. به این چاپ و قطعِ کتاب تعصب داشت. سوای آن، در آن سال‌ها فانتزی هنوز در آمریکا جای پای محکمی پیدا نکرده بود و ناشری که به‌سراغ فانتزی می‌رفت تا حدی مخاطره‌ی مالی را به جان می‌خرید. وولهایم زودخشم و لجوج هم بود. پس گشت و گشت تا راهِ دررویی در قوانینِ حقوقِ مؤلفِ آمریکا پیدا کند و (به خیالِ خودش) پیدا کرد.

من از پیچ‌وخم‌های حقوقیِ قضیه درست سر درنیاوردم. (اینجا کمی توضیح داده.) آن سال‌ها آمریکا هنوز عضوِ کنوانسیونِ برن و حقوقِ جهانیِ مؤلف نشده بود. نکته هم همین جاست. از یک طرف، گویا ناشرِ آمریکاییِ اربابِ حلقه‌ها (چاپِ گالینگور) مالکیتِ معنویِ کتاب را در آمریکا ثبت نکرده بود. از طرفِ دیگر، کاغذِ چاپ‌شده اما بُرِش‌نخورده‌ی کتاب را از بریتانیا وارد می‌کرد و صحافی‌اش می‌کرد. پس (به نظرِ وولهایم) «ارباب حلقه‌ها» در آمریکا مالک نداشت و برای انتشارش نیازی به گرفتنِ مجوز از تالکین نبود.

ادامه در پایین ⬇️
‌