یک جرعه نویسندگی


زال و رودابه
در این بخش یک جرعه نویسندگی، ساختار این داستان با تأکید بر جنبه­های غنایی آن، نخست از حیث ترکیب و بافت داستان و سپس از لحاظ توصیف و صور خیال مورد ارزیابی و تجزیه و تحلیل قرار می‌گیرد.
الف- ترکیب و بافت داستان زال و رودابه: قالب، موضوع و شیوه ی بیان

داستان زال و رودابه یکی از داستان­های عاشقانه ی شاهنامه است که در قالب مثنوی و بحر متقارب سروده شده است. لازم به ذکر است که تجلّی عمده ی داستان­های عاشقانه در قالب مثنوی است. زیرا این قالب به دلیل تغییر قافیه در هر بیت، ظرفیت و گنجایش خاصی برای بیان داستان‌های طولانی دارد. بحر متقارب که بحر اصلی منظومه­های حماسی است، برای سرودن منظومه­های غنایی و تعلیمی نیز مورد استفاده ی شاعران قرار گرفته. البته تسلّط و مهارت فردوسی بر وزن چه آن جا که داستان جنبه ی حماسی دارد و چه آن جا که جنبه ی غنایی پیدا می­کند، درخور توجه است.
موضوع این داستان که در زمان پادشاهی منوچهر اتفاق می­افتد، عشق پرشور زال پسر سفیدموی سام است به رودابه دختر زیباروی مهراب پادشاه کابل. زال که در یکی از مجالس بزم، وصف زیبایی و شهرآشوبی جمال رودابه را می­شنود، نادیده به او دل می­بازد. از طرف دیگر رودابه نیز با شنیدن اوصاف زال از زبان پدر، دلباخته ی او می­شود. رودابه ماجرای دلباختگی خود را با پرستندگان خویش در میان می­گذارد.
آنان سپیدمویی و مرغ­پروردگی زال را به وی خاطرنشان می­کنند و می­کوشند بانوی خویش را به راه آورند. اما عشق رودابه چنان شورانگیز است که با سخنان پرستندگان نقصانی نمی­یابد. او پرستندگان را ناگزیر می­کند که در کار رساندن وی به زال چاره­ای بیندیشند. آن­ها کمر به یاری رودابه می­بندند و با زال دیدار می­کنند و با سخن گفتن از زیبایی و خوبی بانوی خویش صبر و طاقت وی را به یغما می­برند و سرانجام او را به وصال رودابه امید می‌دهند.
پرستندگان به نزد رودابه باز می­گردند و از پهلوانی و زیبایی زال با او سخن می­گویند و آتش شوق او را دامن می­زنند. سپس آن­ها در کاخ با هم دیدار می­کنند و با یکدیگر پیمان می­بندند که از آن هم باشند و سرانجام پس از برطرف کردن همه ی موانع به وصال یکدیگر می­رسند.
داستان زال و رودابه همچون دیگر داستان­های حماسی و غنایی که خود شاعر راوی است، از زبان سوم شخص یا دانای کل بیان می­شود و معمولاً شاعر یا راوی در جریان روایت تصرف چندانی نمی­کند. در شیوه ی نقل به صورت سوم شخص «نویسنده چون گوینده­ای رفتار و اعمال شخصیت­های داستان را به خواننده گزارش می­دهد و وضعیت و موقعیت و چگونگی زمان و مکان را تصویر می­کند»
بر این اساس اگر راوی آدمی کمال­گرا و تنوع­طلب باشد، ممکن است هر نوع دگرگونی ناگهانی و هرگونه عمل یا رویداد غریبی در عناصر داستان اتفاق بیفتد و اصل حقیقت­مانندی در داستان زیر سؤال برود، اما در شاهنامه و به ویژه در داستان زال و رودابه «گرایش تقریبی به واقعیت از لحاظ ویژگی­های نفسانی، به رغم تمامی خصوصیات خارق­العادۀ جسمانی از قبیل ابعاد و نیرو و رشد جسمانی و همچنین دلیری‌ها و کردارهای غریب آن‌ها، تنها تا حدی است که آنان را در نظر ما قابل درک و لمس­پذیر کند»
مکان رویدادها و ماجراهای عاشقانه، بیشتر در سرزمین کابل یعنی سرزمین معشوق است. از حیث زمان نیز، باتوجه به این که معمولاً ماجراهای عاشقانه را با فصل بهار نسبتی مستقیم می­باشد، در فصل بهار اتفاق افتاده است:
مه فرودین و سر سال بود
لب رود لشکرگه زال بود

در این داستان کمتر به عمل یا حادثه­ای برمی­خوریم که زمینه­های علّی و انگیزه­های آن به اندازه کافی پرورش نیافته باشد. طراحی داستان کاملاً سنجیده است و حساب جزئیات داستان از دست داستان­پرداز به در نمی­رود. مسیر رویدادهای داستان به سمت اوج بسیار آرام و منطقی است. این دقت و هوشیاری از نشانه­های مهارت فردوسی در داستان­پردازی است.

ادامه دارد...

#یک_جرعه_نویسندگی #شاهنامه_فردوسی
#داستان_زال

🪻~|🦋@novelsorena🦋|~🪻