دایره واژگان فارسی (امکان واژه‌سازی)

پروفسور محمود حسابی سال‌ها پیش در مقالۀ کوتاهی از قدرت کلمه‌سازی زبان فارسی حرف زد. او با محاسبۀ امکان ترکیب ریشه‌ها با پسوندها یا پیشوندها نشان داد که زبان فارسی توانایی ساختن ۲۲۶٬۰۰۰٬۰۰۰ کلمه دارد. حسابی در مقاله‌اش نوشت:

”اگر بخواهیم همۀ ترکیب‌های ممکن در زبان‌های هند و اروپایی [مثل فارسی] را به شمار بیاوریم، تعداد واژه‌هایی که ممکن است وجود داشته باشد مرز معینی ندارد.

برای فهمیدن این میلیون‌ها واژه فقط نیاز به فراگرفتن ۱۵۰۰ ریشه و ۸۵۰ پیشوند و پسوند داریم در صورتی که در یک زبان سامی [مثل عربی] برای فهمیدن دو میلیون واژه باید دست‌کم ۲۵۰۰۰ ریشه از برداشت و قواعد پیچیدۀ صرف افعال و اشتقاق را نیز فراگرفت و در ذهن نگاه داشت.“

البته دور از انتظار است دایره واژگان فارسی ما ایرانی‌ها این حد وسیع باشد. حتی از خود محمود حسابی هم نمیتواند ۲۲۶ میلیون کلمۀ فارسی ساخته و بلد باشد. اما به‌نظرتان عدد محاسبات او چقدر از «۷۰۰» بزرگتر است؟

۷۰۰ کلمۀ رُس کشیده
فرض بگیریم از ۲۲۶ میلیون واژه فارسی طبق محاسبات دکتر حسابی، ۲۰۰ میلیونش اصلاً معنا پیدا نکند. چقدر می‌ماند؟ ۲۶ میلیون. که هنوز قابل توجه است.

حالا یک چیز تعجب‌آورتر دیگر دربارۀ دایره واژگان فارسی ما ایرانی‌ها.
«دایره واژگان فارسی روزنامه‌های ایران فقط ۷۰۰ کلمه است».
مرحوم ابوالحسن نجفی (ویراستار و مترجم برجسته)
”طی پژوهشی که چند سال پیش در فرهنگستان زبان و ادب فارسی در زمینه مطبوعات انجام دادیم، به این نتیجه رسیدیم که روزنامه‌های ما فقط با ۷۰۰ لغت تمام مطالب علمی، ادبی، هنری، داستانی و غیرداستانی خود را بیان می‌کنند. همین است که می‌گویند زبان فارسی ضعیف است.“

دایره واژگان فارسی ما ایرانی‌ها
معمولا در بازار کارهای تبلیغاتی و نوشتاری بازخوردهایی که گاهی از مشتریان یا مخاطبان می‌گیریم اینطور است:
یه کم ساده‌تر بنویس
این کلمه به‌نظرت سخت نیست؟
این کلمه برام جدید بود
یعنی مردم معنی‌اش رو می‌فهمند؟
این‌ها نمونه‌ای از مواجهۀ ما با دایره لغات مردم است. ما نه‌تنها روی افزایش دایره واژگان تمرکز نکردیم، بلکه برعکس، کلماتِ نه‌چندان قدیمی را هم داریم فراموش می‌کنیم. یعنی کلماتی‌ست که تا پنج-شش سال پیش رواج داشته.
یک مرور روی نوشتۀ روزنامه‌ها و خبرگزاری‌هایی که این روزها پر از غلط املایی یا نگارشی شده‌اند ناامیدتان می‌کند.

اگر در یک دهه پیش روزنامه‌نگارهای ما برای نوشتن هر نوع مطلبی نهایتاً از ۷۰۰ کلمه استفاده می‌کردند، مردم عادی از چند کلمه استفاده می‌کردند؟ امروز چطور؟ امروز آن ۷۰۰ کلمه که برای نوشتن چیزی در حدود ۴۸ تا ۶۰ هزار کلمۀ یک روزنامه به چند کلمه رسیده؟

روراست اینکه ما یک تعداد کلمۀ روس ‌شده داریم. ۷۰۰ یا ۳۰۰ واژه که دست همۀ مردم افتاده‌اند و رُس‌شان کشیده شده.


#یک_جرعه_نویسندگی #دایره_واژگان

🪻~|🦋@novelsorena🦋|~🪻