نیتازن‌ها (Nitazenes)

نیتازن‌ها در دهه‌های ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ توسط شرکت‌های دارویی (از جمله CIBA) به‌عنوان جایگزین‌های بالقوه مورفین برای تسکین درد تحقیق شدند، اما به دلیل قدرت بسیار بالا، اثرات جانبی شدید و پتانسیل اعتیادآوری هرگز به بازار دارویی راه نیافتند و تأیید نشدند.

اولین شناسایی قابل‌توجه آن‌ها در بازار تفریحی به سال ۲۰۱۹ و ماده ایزوتونیتازن (Isotonitazene) برمی‌گردد. از آن زمان تاکنون، بیش از ۲۰ تا ۲۶ آنالوگ مختلف در بیش از ۳۰ کشور شناسایی شده‌اند. گزارش‌های UNODC و آژانس‌های اروپایی نشان می‌دهد که در سال‌های ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴ بخش عمده‌ای از مواد افیونی سنتزی تازه کشف‌شده متعلق به این گروه بوده‌اند.

بسیاری از نیتازن‌ها در مطالعات آزمایشگاهی قدرت بسیار بالاتری نسبت به فنتانیل و صدها تا هزاران برابر مورفین دارند. برخی آنالوگ‌ها حدود ۸۰ برابر فنتانیل و برخی دیگر ده‌ها برابر قوی‌تر گزارش شده‌اند. این قدرت فوق‌العاده باعث می‌شود حتی مقادیر بسیار ناچیز (در حد میکروگرم) بتواند منجر به افسردگی شدید تنفسی و مرگ شود.
این مواد اغلب به‌صورت ناخواسته با هروئین، کوکائین، قرص‌های تقلبی مسکن یا ضداضطراب مخلوط می‌شوند و مصرف‌کننده از وجود آن‌ها بی‌اطلاع است. در بسیاری از موارد مرگ‌ومیر، فرد نمی‌دانسته که ماده مصرفی‌اش حاوی نیتازن بوده است. تشخیص آن‌ها در تست‌های معمول ادرار یا خون دشوار است و نیاز به روش‌های تخصصی آزمایشگاهی دارد.
در بریتانیا طی حدود ۱۸ ماه منتهی به اوایل ۲۰۲۵ بیش از ۴۰۰ مرگ مرتبط با نیتازن‌ها ثبت شده و در استرالیا، آمریکا و چند کشور اروپایی نیز موارد متعددی از مسمومیت و فوت گزارش شده است.

نمونه‌های مهم‌تر که در سال‌های اخیر بیشتر گزارش شده‌اند عبارتند از:

پروتونیتازن (Protonitazene)
متونیتازن (Metonitazene)
اتودز‌نیتازن (Etodesnitazene)
ان-پیرولیدینو اتونیتازن (N-Pyrrolidino etonitazene یا اتونیتازپاین)
ان-دز‌اتیل ایزوتونیتازن و ان-دز‌اتیل اتونیتازن
و آنالوگ‌های جدیدتری مانند متیلن‌دی‌اکسی‌نیتازن، اتیلن‌اکسی‌نیتازن و انواع N-پیرولیدینو دیگر

تنوع ساختاری بالا باعث می‌شود تولیدکنندگان غیرقانونی بتوانند به‌سرعت ترکیبات جدید بسازند تا از قوانین موجود عبور کنند.

منشأ اصلی این مواد تا پیش از اواسط ۲۰۲۵ عمدتاً چین بوده است.
در ژوئیه ۲۰۲۵ چین کنترل ساختاری روی گروه نیتازن‌ها اعمال کرد. بعد از این اقدام گزارش‌ها از کاهش نسبی حضور نیتازن‌ها در برخی بازارها حکایت دارند.
این امر موجب گرایش بازار غیرقانونی به سمت گروه دیگری به نام اورفین‌ها (orphines) شد.