بزرگترین اشتباه انیشتین!
در اوایل قرن بیستم، آلبرت انیشتین باور داشت که جهان هستی در مقیاس بزرگ، ایستا و بدون تغییر است. زمانی که انیشتین معادلات «نسبیت عام» را برای کل کیهان نوشت، با یک چالش بزرگ روبه‌رو شد: گرانش همواره یک نیروی جاذبه است و اگر جهان ساکن باشد، تمام ماده موجود در آن به سمت هم کشیده شده و در نهایت کل کیهان دچار رمبش می‌شود.
انیشتین برای نجات دادن مدل «جهان ساکن» به ریاضیات روی آورد و پارامتری به نام «ثابت کیهانی Λ » را وارد معادلاتش کرد. ثابت کیهانی نوعی انرژی ذاتی خلا بود که رفتاری شبیه به دافعه داشت. انیشتین مقدار این ثابت را با دقت زیادی طوری تنظیم کرد که دقیقاً اثر جاذبه گرانشی ماده را خنثی کند تا جهان روی کاغذ کاملاً ساکن و متعادل باقی بماند. این مدل به جهان ایستای انیشتین (Einstein Static Universe) معروف شد.
 
اما این راه‌حل خیلی زود توسط ریاضی‌دانان و فیزیک‌دانان برجسته به چالش کشیده شد:
الکساندر فریدمان (ریاضی‌دان برجسته روس) معادلات انیشتین را حل کرد و اثبات نمود که حتی با وجود ثابت کیهانی، جهان ساکن نیست؛ بلکه فضا-زمان در یکی از حالت‌های انبساط، انقباض یا نوسان به سر می‌برد و شرط ایستایی انیشتین عملاً یک حالت خاص است.
از طرف دیگر در سال ۱۹۳۰، آرتور ادینگتون با محاسبات ریاضی نشان داد که مدل انیشتین یک تعادل ناپایدار است؛ یعنی کوچک‌ترین نوسان یا تغییر چگالی در کیهان باعث می‌شود نیروی جاذبه یا دافعه بر دیگری غلبه کرده و جهان بلافاصله وارد یک انبساط یا رمبش شود.
هم‌زمان با این اثبات ها، رصدهای ادوین هابل نیز نشان داد که کهکشان‌ها در حال دور شدن هستند و جهان واقعاً منبسط می‌شود. در نهایت خودِ انیشتین در اوایل دهه ۱۹۳۰ رسماً به اشتباه خود پی برد، ثابت کیهانی را از معادلاتش حذف کرد و این مسئله را بزرگترین اشتباه زندگی خویش نامید.
 
پ.ن: در سال ۱۹۹۸، رصدهای ابرنواخترهای دوردست نشان دادند که انبساط جهان نه‌تنها ادامه دارد، بلکه شتاب‌دار نیز است. به همین علت در کیهان‌شناسی مدرن، ثابت کیهانی (Λ) را وارد کردند و لامبدا برگشت. پس انیشتین شاید آنقدر هم که تصور می کرد اشتباه نمی کرده است.

نویسنده: علیرضا الفت
@nojum_aut✨