ميانجيگري آفتاب
سيدمحمد هادي‌موسوي (منتشر شده در روزنامه شرق مورخ 28 آذر 98)
حسن روحاني، رئيس‌جمهور ايران، قصد دارد در پايان هفته جاري و در اقدامی بي‌سابقه در 20 سال اخير، به #ژاپن سفر کند. اين سفر که به دعوت شينزو آبه، نخست‌وزير ژاپن، انجام خواهد شد، در ادامه تلاش ديپلماتيک ژاپن برای کاهش تنش‌ها در خليج فارس و ميانجيگري بين ايران و آمريکاست. شايد در نگاه اول، تلاش ژاپن در کنار رايزني ديگر کشورها مانند پاکستان و عمان قلمداد شود اما با مراجعه به پيشينه ديپلماتيک ژاپن، در‌مي‌يابيم تلاش‌هاي ديپلماتيک اخير اين کشور در طول تاريخ آن پس از جنگ جهاني دوم، کم‌سابقه است.
کشور ژاپن پس از شکست در جنگ جهاني دوم، با امضا «معاهده حفظ امنيت ميان ژاپن و آمريكا» عملا مستعمره سياسي ايالات متحده شد. پس از جنگ جهاني دوم سياست ژاپن يا همان «دکترين يوشيدا»، پرهيز از دخالت ديپلماتيک، سياسي و نظامي در امور ديگر کشورها، پيروي از آمريکا در مسائل بين‌المللي و تمرکز بر مسائل داخلي به‌ویژه اقتصاد بود. از اين‌رو ژاپن در مسائل بين‌المللي بيشتر نقش يک کشور خنثي را ايفا کرده اما بعد از جنگ خليج فارس، با قدرت‌گرفتن چين و روسيه و سياست تمرکز بر شرق ايالات متحده آمريکا، هيئت حاکمه ژاپن، سياست خارجي اين کشور را بازنگري اساسي کرده است. ژاپن در سال‌هاي اخير براي اولين بار و به بهانه مقابله با دزدان دريايي يک پايگاه نظامي در «جيبوتي» تأسيس و به‌تازگي نيز با تأييد مجلس اين کشور، به خليج فارس نيروي نظامي ارسال کرده است. از زمان حضور ترامپ در کاخ سفيد، ژاپن جسارت بيشتري در نقش‌آفريني بين‌المللي پيدا کرده و سعي دارد به منظور حفظ ثبات منابع انرژي و بازار مصرف خود، به صورت مؤثرتري از اهرم ديپلماتيک استفاده کند و اميدوار است به عنوان ميانجي مرضي‌الطرفين، در #خاورميانه ثبات برقرار کند. حضور و نقش‌آفريني ژاپن برای حل‌وفصل موضوع هسته‌اي ايران، يک سکوي جهش ديپلماتيک براي اين کشور محسوب مي‌شود چراکه تاکنون هيچ کشوري نتوانسته است حلال اين مشکل باشد اما ژاپن به‌دلیل نزديکي به واشنگتن و تهران و خنثي‌بودن مواضع در قبال هر دو کشور مي‌تواند ميانجي خوبي باشد. کشورهايي مانند قطر، عراق، پاکستان و آلمان که پيش‌تر در نقش ميانجي تلاش کردند، اختيار لازم از سمت #آمريکا را نداشته و بيشتر بر اساس دغدغه شخصي وارد اين کارزار شدند مضافا اينکه مورد وثوق يکي از طرفين نيز نبودند. اما ژاپن ظاهرا اجازه کافي را از آمريکا کسب کرده و متقابلا ايران نسبت به ژاپن، ملاحضات و تقابل سياسي نداشته و سابقه دوستي پايدار و مستحکمي بين دو کشور وجود دارد. بر اساس آنچه رسانه‌ها گزارش داده‌اند، سفر روحاني به ژاپن با موافقت آمريکا بوده و ظاهرا امتيازاتي مانند معافيت نفتي و آزادسازي بخشي از دارايي‌هاي ايران در ژاپن نيز قرار است در اين سفر به ايران ارائه شود. گرچه مشخص نيست آمريکا و ژاپن در ازای آن چه خواسته‌هايي دارند.
از ديدگاه ديگر، نقش‌آفريني ژاپن در مناقشه بين ايران و آمريکا و حتي مسائل شرق آسيا (مانند حل بحران کره شمالي) يکي از ايده‌هاي آمريکا برای کنترل نفوذ و قدرت روزافزون چين است. بخشي از مأموريت کنترل #چين را در اختيار ژاپن قرار دهد.
حال بايد ديد در شرايطي که تلاش اوليه ژاپن برای ميانجيگري بين ايران و آمريکا با پاسخ سرد ايران مواجه شده است، اين کشور چگونه مي‌تواند در بدترين شرايط سياسي بين دو کشور، نقش‌آفريني کند. گرچه اين روزها و با تبادل زندانيان دو طرف، اندکي از فضاي متشنج في‌مابين کاسته شده و نشانه‌هايي از تمايل طرفين به مذاکره مستقيم مشاهده مي‌شود ولی به نظر مي‌رسد اختلافات دو کشور و بازيگران سياسي داخلي مخالف تعامل، اجازه پيشروي به اين ايده را ندهد. مضافا اينکه پيش‌شرط‌هاي مذاکره هر کدام از طرفين، خط قرمز طرف ديگر است. با اين حال، فشار مضاعف تحريم‌ها بر کشور از يک طرف و باتلاق استيضاح ترامپ و عدم دستاورد‌ ديپلماتيک تيم سياست خارجي او در سه سال اخير از طرف ديگر، انگيزه‌هاي دستيابي به يک توافق اوليه را افزايش داده است. چراغ سبز ترامپ به ژاپن در اعطاي برخي امتيازات و برنامه‌ريزي #روحاني برای سفر به ژاپن را مي‌توان نشانه‌هايي از اين تمايل دوجانبه قلمداد کرد. گرچه بعيد است به اين زودي و به اين سهولت، بتوان از تنش ديپلماتيک بين ايران و آمريکا کاست اما دنياي ديپلماسي، دنياي تبديل رؤيا به واقعيت است.
ژاپن را از اين جهت «سرزمين آفتاب تابان» مي‌نامند که طلوع خورشيد هر روز از اين کشور آغاز مي‌شود. بايد ديد ژاپن مي‌تواند طلوع ديپلماتيکي در رابطه ايران و آمريکا باشد يا خير.
@neveshttar