از دیکتاتوری تا دموکراسی با جین شارپ
سید محمد هادی موسوی

«جین شارپ» استاد فقید دانشگاه ماساچوست است. او تالیفات متعددی در خصوص مبارزات بدون خشونت علیه نظامهای توتالیتر دارد و به عنوان یک نظریه پردازی جهانی در این حوزه شناخته می‌شود. او با تاسیس موسسه "آلبرت انیشتین" تلاش کرد مبانی نظری و عملی مقابله با خشونت در جهان را بسط دهد. او همچنین راهکارهای متعدد و بدون خشونتی را جهت مقابله با نظامهای دیکتاتوری، نسل کشی و جنگ، ارائه نموده است.
نام جین شارپ در ایران پس از اتفاقات سال ۸۸ بر سر زبانها افتاد. برخی رسانه‌ها با استناد به تالیفات او، اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری ۸۸ را پیروی از ایده‌های او دانستند.
شارپ، در بررسی آماری نظامهای دیکتاتوری به این نتیجه رسید که پذیرش نظامهای تمامیت خواه در بسیاری از جوامع نهادینه شده چراکه طی سالیان، اطاعت بی چون و چرا از طبقه حاکم درونی شده است. او دریافت که در برخی جوامع، نهادهای اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و حتی مذهبی خارج از چارچوب حاکمیت، عامدانه تضعیف می‌شود تا حاکمان بتوانند کنترل اجتماعی را در دست گرفته و جامعه را اتمیزه کنند. در جامعه‌ی اتمیزه نیز، منفعت فردی بر منفعت جمعی، برتری دارد و هیچ کسی به دیگری اعتماد نخواهد کرد.
جین شارپ، مهمترین عامل تثبیت دیکتاتوری را بی مسئولیتی و کرختی شهروندان می‌داند. بر اساس نظر شارپ؛ "دیکتاتورها به همراهی مردمی که بر آن ها حکمرانی می‌کنند، محتاج هستند"
وی، شش(6) عامل را در تثبیت دیکتاتوری حاکمان موثر می‌داند:
📌مشروعیت، باور عمومی در میان مردم نسبت به اینکه حکومت قانونی است و آنها نسبت به فرمانبرداری از آن، تعهدی اخلاقی دارند.
📌منابع انسانی، تعداد و اهمیت افراد و گروه هایی که از حکام اطاعت کرده، با آن ها همیاری و یا به حکام کمک می‌نمایند.
📌مهارت و دانش، برای حکومت به منظور انجام اعمال بخصوص مورد نیاز است و توسط افراد و گروه های همیاری دهنده تامین می‌شوند.
📌فاکتورهای غیر عینی، فاکتورهای روانی و ایدئولوژیکی که ممکن است مردم را وادار به فرمانبرداری از حکام، و مساعدت به آن ها بنماید.
📌منابع مادی، میزانی از دسترسی و اعمال نظر که حکام بر روی دارایی ها منابع طبیعی، منابع مالی، سیستم اقتصادی و وسایل ارتباطی و حمل و نقل دارد.
📌کیفرها، بکارگیری و یا تهدید به بکارگیری مجازات ها بر ضد متمردین یا کسانی که از همیاری دریغ می‌کنند.

با جمع بندی این موارد جین شارپ معتقد است در مواجه با نظامهای دیکتاتوری، اعمال خشونت نه تنها به هیچ وجه راهگشا نیست بلکه باعث تقویت بیشتر این نظامها خواهد شد. او مبارزه مدنی و دموکراتیک را تنها راه کنار گذاشتن نظام دیکتاتوری می‌داند. شارپ اذعان دارد که؛ "دیکتاتورها، همیشه خود را برای بکارگیری خشونت در مقیاسی خارق العاده، مجهز کرده‌اند. اقدامات خشونت آمیز تنها ماشه سرکوبی بیشتر مردم توسط دیکتاتور را می‌چکانند و توده ها را در وضعیتی بی دفاع‌تر از گذشته، باقی می‌گذارد"
از نظر جین شارپ، هر تغییر دموکراتیکی در ساختار سیاسی، شامل دو بخش "تغییر نظام دیکتاتوری" و " یجاد یک ساختار دموکراتیک" است. هر کدام از این دو بخش به دیگری وابسته است لذا روشهایی که صرفا به تغییر نظام دیکتاتوری منجر شود، ممکن است در ادامه باعث ایجاد یک ساختار دیکتاتوری جدید و حتی ظالم‌تر و جاه‌طلب‌تر از ساختار قبل گردد. او در ادامه یافتن راهکارهای دموکراتیک کودتا و حتی دخالت کشورهای خارجی را نیز نفی می‌کند.
در مدل مبارزه شارپ، نهادهای مدنی نقش بسزایی دارند. او در هر دو بخش تغییر نظام دیکتاتور و ایجاد یک نظام دموکراتیک، نقش مهمی را برای این نهادها در نظر می‌گیرد چراکه این مراکز، شالوده موسساتی را تشکیل می‌دهند که مردم از طریق آن ها خواهند توانست به دیکتاتور فشار وارد کرده، با وی مقابله کنند. در آینده نیز این تشکیلات بخشی از نظام یک جامعه آزاد خواهند بود. به همین دلیل استقلال و رشد مستمر آنها پیش نیاز موفقیت مبارزات آزادی‌خواهانه است.
از نظر این اندیشمند، "این نهادها زمینه‌هایی را ایجاد می‌کنند که از طریق آن مردم بتوانند در جهت دهی اجتماع خود تاثیر داشته باشند و دربرابر دیگر گروه‌ها و دولت مقاومت نمایند" به همین دلیل، سلب آزادی و ابتکار عمل نهادهای مدنی یکی از مهمترین برنامه‌های نظام دیکتاتوری قلمداد می‌شود.
جین شارپ گرچه بررسی عمیق و موثری در خصوص منابع قدرت نظامهای دیکتاتوری انجام داده، لکن روشها و راهکارهایی را که جهت مبارزه با دیکتاتوری ارائه کرده، امروزه کارآیی چندانی ندارند. گرچه برخی از صاحبان اندیشه، انقلابهای رنگی کشورهای "پساشوروی" را بر اساس نظرات او قلمداد می‌کنند لکن بررسی دقیق روشهای مبارزاتی در این انقلابها و نتایج آن نشان می‌دهد، این ادعا چندان دقیق نیست.

@neveshttar