مصدق، مسلمان نبود؟
سید محمد هادی موسوی

محمد مصدق، یکی از عجیب‌ترین شخصیتهای سیاسی تاریخ معاصر ایران است. مصدق، موافقان و مخالفان سرسختی دارد. نظرات متفاوت و متناقضی در خصوص این سیاستمدار ایرانی گفته شده، اما شاید مهمترین آنها جمله #امام‌خمینی، است. ایشان در سال ۶۰ و پس از مخالفت جبهه ملی با تصویب لایحه قصاص در شورای انقلاب در سخنرانی در جماران گفتند: «یک گروهی که با اسلام و روحانیت اسلام سر سخت مخالف بودند. از اولش هم مخالف بودند. اولش هم وقتی که مرحوم آیت الله کاشانی دید که اینها خلاف دارند می‌کنند و صحبت کرد، اینها [این‌] کار کردند [که‌] یک سگی را نزدیک مجلس عینک به آن زدند و اسمش را «آیت الله» گذاشتند! این در زمان آن بود که اینها فخر می‌کنند به وجود او [مصدق]. او هم مُسلِم نبود»
گرچه امام به صراحت نامی از دکتر مصدق نیاوردند اما در خاطرات افرادی مانند جلال الدین فارسی، علی شریعتمداری و عبدالکریم سروش، گفته شده که پس از این سخنرانی در یکی از جلسات شورای انقلاب فرهنگی در حضور امام‌خمینی، توضیحات مبسوطی به امام در خصوص تشرع مصدق ارائه شده است. این افراد شواهدی را ارائه کرده‌اند مبنی بر اینکه مصدق به وظایف مسلمانی عمل میکرده و بزرگانی مانند آیت الله #کاشانی و #طالقانی ایشان را تایید و با او همکاری کرده اند. امام نیز در جواب می‌گویند: «یکی از علمای اصفهان مطالبی را راجع به دکتر مصدق گفت که من بسیار برآشفته شدم و درصدد بودم که آن را بازگو کنم و آن روز گفتم. ولی حالا آن‌طور که شما می‌گوئید از آن مطلب می‌گذرم.»
مصدق، خود با نامی اسلامی (محمد) نامگذاری شد، نام فرزندان او (احمد، غلامحسین، خدیجه و...) همگی از اسامی اهل بیت بوده است. رساله دکتری مرحوم محمد مصدق در دانشکده حقوق دانشگاه نوشاتل سوئیس "وصیت در حقوق اسلام" بود و علاوه بر آن کتابی با نام "مدارک حقوق اسلامی و وصیت در مذهب شیعه به ضمیمه حقوق مدنیه" نیز تالیف کرده است. او حتی در وصیت نامه خود، تاکید کرده از منافع یکی از املاکش، جهت قضای نماز و روزه و حج او استفاده شود. پس از مرگ نیز، او به روش اسلامی، کفن و دفن شد. لذا نمیتوان به راحتی او را نامسلمان دانست.
اما آیا جمله امام‌خمینی به معنای مسلمان نبودن مصدق است؟
مشابه حرف امام‌خمینی در احادیث نیز مشاهده می‌شود. به عنوان مثال در حدیثی از پیامبر است که؛ مَنْ سَمِعَ رَجُلًا يُنَادِی يَا لَلْمُسْلِمِينَ فَلَمْ يُجِبْهُ فَلَيْسَ بِمُسْلِم (كسی كه صدای مردی بشنود كه فریاد كمك خواهی از مسلمانان را سر دهد و پاسخش را ندهد مسلمان نیست)
خود امام در شرح این حدیث گفته‌اند؛ «هی هم بگو لا اله الا الله، مُسْلم نیست اینطور. اسلام آن است که به درد مسلمین بخورد؛ مسْلم آن است که به درد مسلمین بخورد، برسد به درد مسْلم». لذا میتوان دریافت که منظور از حدیث و بیان امام‌خمینی، غیر مسلمان بودن #مصدق نیست بلکه عمل نکردن به بخشی از وظایف مسلمانی بوده و اینکه او وظیفه اسلامی خود را در دوره نخست‌وزیری به درستی انجام نداده که این امر باعث خروج از اسلام او نمی‌شود.
از طرف دیگر، در کنار حدیث پیامبر و نظر امام خمینی، فقه اسلامی وجود دارد که هر کسی شهادتین را بر زبان جاری سازد حتی اگر به اصول مذهب، مانند نماز و روزه و غیره، هم عمل نکند، باز مسلمان است و اصول اسلامی در مورد او جاری است.

لذا بجای در عرض هم قراردادن فرمایش امام خمینی با اصول اساسی اسلام بهتر است که آنها را در طول هم بدانیم به نحوی‌ که حرف، سخن و عمل هیچ غیر معصومی، حتی ولی فقیه، را معادل اسلام ندانیم.
از آن مهمتر اینکه، امام خمینی پس از توضیحات دیگران، بر عقیده خود اصرار نورزید اما امروزه عده‌ای، صرفا دیدگاه اول امام را بسط و گسترش می‌دهند.

@neveshttar