اقتصاد اسلامی یا اقتصاد با رویکرد اقتصادی؟
سید محمد هادی موسوی
سخنان اخیر آیت الله علوی بروجردی در خصوص "شوخی بودن اقتصاد اسلامی" (اینجا) با واکنشهای متفاوتی مواجه شد. طبق معمول اندیشمندان نزدیک به حکومت به این دیدگاه نقد وارد نموده و مستنداتی از روایات ارائه کردند که اسلام می تواند نظام اقتصادی مختص خودش را طرح ریزی نماید. از طرف دیگر نیز، مخالفان اقتصاد اسلامی، مستندات موجود را بسیار اندک دانسته و معتقدند با احکام خمس و زکات و ربا نمی توان یک نظام اقتصادی را طرح ریزی کرد.
در این یادداشت چند سوال اساسی و مهم در خصوص «اقتصاد اسلامی» را مطرح می نماییم.
اصرار بر اسلامی کردن علوم انسانی، عمدتا معطوف به پس از انقلاب است. همچنان که شهید صدر در کتاب "اقتصادنا" معتقد است مادامیکه جامعه اسلامی وجود نداشته باشد، اقتصاد اسلامی قابل طرح نیست. گرچه بعد از انقلاب نیز این دغدغه، مسئله اصلی حاکمیت نبود. گرچه افرادی مانند سید منیرالدین شیرازی(فرزند آیت نورالدین شیرازی) در سال 58، "فرهنگستان علوم اسلامی قم" را بدین منظور پایه ریزی کردند اما تاثیرگذاری چندانی نه در گفتار و نه در رفتار حاکمیت سیاسی نداشت. مرحوم امام خمینی نیز به عنوان تئوریسین اصلی جمهوری اسلامی، در دروس خود بحث مهمی در این خصوص نداشتند و فقط شهید مطهری در کتاب "آینده انقلاب اسلامی" بررسی سیستمهای مکاتب اقتصادی جهان و ساختن اصول اقتصاد اسلامی را جز وظایف حوزه علمیه پس از انقلاب می داند.
اما طی دهه اخیر، هرچه شرایط اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور(علی الخصوص بخاطر #تحریم) به وخامت نهاده، حاکمیت این نظریه را بیشتر تبلیغ نموده که مشکلات کشور ناشی از تفکرات علوم انسانی غربی و لیبرالیستی است. گویی حاکمیت به دنبال بهانه‌ای جهت توجیه مشکلات کشور است. همین امر نشان از آن دارد که این تفکر، یک تفکر ناب اسلامی نبوده و بیشتر تفکری سیاسی ست چه اینکه طی 1400 سال عمر دین اسلام و 1000 سال عمر حوزه های علمیه، اثر پر رنگی از این دغدغه مشاهده نمی شود. طی این مدت نیز دولتهای اسلامی در قرون مختلف تلاشی جهت اسلامی سازی اقتصاد انجام نداده اند.
از نظر مبانی، نیز ابهامات مختلفی وجود دارد. سازوکار مستقر اقتصادی امروز در جهان بسیار پیچیده، جدید و دست ساز بشر امروز است. به عنوان مثال پدیده #تورم، پدیده ای امروزی است که نه در صدر اسلام و نه حتی تا چند قرن پیش، قابل تعریف نبود. تورم، محصول کم بود منابع است حال آنکه از نظر اسلام کمبود منابع به رسمیت شناخته نشده است. تورم باعث کاهش ارزش پول شده فلذا مقوله سود پول جهت حفظ ارزش زمانی آن چالش جدی با حرمت #ربا در اسلام دارد.
از منظر علمی نیز باید گفت، علم اقتصاد فعلی در جهان مبتنی بر "فلسفه" بنیان شده است. اکثر مکاتب اقتصادی به یک مشرب فلسفی متصل هستند؛ «آدام اسمیتِ» کلاسیک، از «دیوید هیوم» تاثیر گرفت، «کارل مارکسِ» کمونیست، تحت تاثیر افکار «هگل» بود، «فردریش هایکِ» لیبرال یکی از متاثرین «پوپر» بود، «میلتون فریدمنِ» نئولیبرال از آرا «استورات میل» تاثیر پذیرفت و...اما فلسفه غربی که عمدتا مبتنی بر تفکرات فلاسفه یونان بود با فلسفه اسلامی تفاوت زیادی دارد. در فلسفه غربی عمدتا به رابطه "انسان-انسان" می پردازد در حالیکه تمرکز فلسفه اسلامی بر رابطه "انسان-خدا" است. حتی در زمانهایی که فلسفه اسلامی به بررسی رابطه انسان-انسان می پردازد، انسان را یک مسلمان فرض کرده و آن را تحلیل می کند در حالیکه در بررسی فلسفه اقتصاد، مانند علوم طبیعی، نیاز است سیستم تحت بررسی به صورت ساده و بدون پیش فرضهای بیرونی (انسان بدون دین و نژاد و قومیت) در نظر گرفته شود تا خروجی آن قابل تعمیم به تمام محیط باشد. در فلسفه غربی و از دیدگاه ارسطو، توسعه علم پنج مرحله اپیستم (episteme) یا دانش علمی؛ تئورتیکز (theoretikes) یا دانش نظری؛ تکنی (techne) یا مهارت های فنی؛ فرونسیس (phronesis) یا حکمت عملی و سوفیا (sophia) که در رابطه حقایق دستیابی به نتیجه ای عملی است، را شامل می شود. اقتصاد طی قرون گذشته این مراحل را طی کرده و تبدیل به یک علم شده است حال آنکه اقتصاد اسلامی هنوز از ارائه یک تعریف دقیق از خود هم عاجز است.
علاقه مندان اسلامی سازی اقتصاد، اصرار دارند که قوانین اسلامی را محاط بر علم اقتصاد معرفی و آن را یک مقوله مجزا با مبانی، تعاریف و مشخصات جدید به نام «اقتصاد اسلامی» تعریف کنند درحالیکه در شرایط فعلی فقط می توان، «اقتصاد با رویکرد اسلامی» را به رسمیت شناخت و که در آن علم اقتصاد، محاط بر اصول اسلامی قرار گیرد. مثلا هر فعالیت اقتصادی که وجود دارد اگر حکم ربوی داشت حرام است فارغ از اینکه بررسی کنیم آن فعالیت اقتصادی چیست و تجربه بشری چگونه به آن فعالیت رسیده و آن را تغییر دهیم! همانند آنچه علمای اسلام در خصوص مسائل مستحدثه پزشکی (لقاح مصنوعی، پیوند اعضا و....) در پیش گرفتند.
@neveshttar