چه می شود؟(۱)
سید محمد هادی موسوی

این روزها بارها از طرف افراد مختلف با این سوال مواجه شده‌ام که؛ "چه می شود؟" تقریبا همه افراد جامعه در تمام سطوح اقتصادی و اجتماعی، نگران آینده هستند. نگرانی نه از جنس تبعات آینده بلکه نگرانی بابت عدم قطعیت و شفافیت آینده. هیچ کس نمی تواند یک ماه آینده را پیش بینی کند. ر چنین شرایطی هیچ فعالیت سیاسی، اقتصادی و حتی فرهنگی قابل برنامه ریزی نیست. همین عدم قطعیت خود زمینه ساز بروز رفتارهای هیجانی در اقتصاد، سیاست داخلی، روابط اجتماعی و غیره شده است.
وضعیت اقتصادی کاملا مخدوش، قیمت ارز و کالاهای اساسی و سرمایه ای، رو به صعود، #کرونا در حال پیشروی، گسست اجتماعی و سیاسی در شدیدترین وضعیت خود و عدم اعتماد متقابل مردم و حاکمیت به حد اعلی رسیده، تنش بین گروه های سیاسی داخلی و درگیریهای افقی جامعه روز به روز در حال تزاید بوده و در چنین شرایطی روز به روز سخت گیریهای داخلی نیز درحال افزایش است. به نظر میرسد هم مردم و هم مسئولان، منتظر یک اتفاق خاص هستند تا انرژی لازم جهت خروج از این بن بست را فراهم نماید. برخی به نجات #برجام و برخی به انتخابات ریاست جمهوری دل بسته اند تا طرحی نو در انداخته شود.
واقعیت این است که این تفکر، اشتباه نیست. تحریم، راه تنفس یک کشور را می بندد. اگر قلب و دست و زبان و مغز ِکشور، به درستی فعالیت نمی کند، به دلیل عدم دسترسی کافی به اکسیژن (تعامل و تبادل با جهان پیرامون) است.
کشوری که تحریم می شود، تمام چرخ دنده های اقتصادی، سیاسی آن از موقعیت اولیه خارج شده و روند چرخش معمول خود را نخواهند داشت، از این رو احتمال تقابل این چرخ دنده ها و برعکس کار کردن آنها وجود دارد. در شرایط تحریم، هیچ چیز سر جای خود نیست و هر کنشی در داخل کشور با صدها واکنش متفاوت و حتی متضاد مواجه خواهد شد. #تحریم علاوه بر خسارتهای جبران ناپذیر اقتصادی، باعث تغییرات نابهنجاری در روابط اجتماعی، سیاسی و حتی خانوادگی افراد خواهد شد. خساراتی که جتی با وجود لغو تحریمها نیز ممکن است تا چند نسل، تبعات آن باقی بماند.
در شرایط تحریمی، هیچ راه حل جامعی برای مشکلات کشور وجود ندارد چرا که اکسیژنی در بدن نمانده تا فعالیتی از خود نشان دهد گرچه رفع تحریم، فقط "شرط لازم" رفع مشکلات داخلی است و نه "شرط کافی". به همین دلیل است که کشورهای جهان، همواره در تلاش هستند به سمت روابط مسالمت آمیز بر پایه منافع ملی حرکت کنند. در جوامع کنونی، جهتِ بردارِ حکمرانیِ مدرن را «روابط خارجی» تعیین می کند. این مسئله به حدی اهمیت دارد که «جان لاک» معمار نوین تفکیک قوا، در کنار «قوه مقننه» و «قوه مجریه»، یک قوه مجزا به نام «قوه ائتلافی (federative)» را در نظر می گیرد که مسئولیت آن منحصرا در امور خارجی خلاصه می گردد. اهمیت این قوه، معادل قانون گذاری و اجرای قوانین در نظر گرفته شده است.
در شرایط فعلی کشور ما، این قوه (حتی اگر آن را به عنوان یک قوه مجزا نیز در نظر نگیریم) عملا رو به تعطیلی نهاده است. ایران پس از خروج آمریکا از برجام، عملا هیچ فعالیت دیپلماتیک موثری جهت رفع تحریم ها (نه کاهش تبعات تحریم) انجام نداده است. در چنین شرایطی، از دیگر قوا، نهادها و سازمانهای کشور چه انتظاری می توان داشت که (حتی اگر بخواهند) به وظیفه خود درست عمل کنند.
مدتهاست به سوال "چه می شود" فکر کرده ام و هرچه بیشتر فکر میکنم، کمتر به نتیجه میرسم چرا که مطمئنم حتی اگر مشکل تحریم نیز مرتفع شود، طی این سه سال به قدری جامعه دچار خسارتهای اقتصادی، سیاسی و اجتماعی شده که رفع تحریم، گره ای از مشکلات کشور باز نخواهد کرد. آن زمانی که باید این گره را با دست باز می کردیم، آن را با دندان محکم تر کردیم و اکنون گرفتار کمندی هستیم که خود آن را تحکیم کرده‌ایم.
اما از منظر دیگری جواب سوال "چه می شود" را می توان اینگونه داد که اتفاقی نمی افتد! جامعه ما به قدری دچار ابر معظلات شده که توانایی حل آن از این جامعه بر نمی آید. مشکلات پیش رو با روندی کمابیش نزولی و صعودی طی سالهای آتی نیز ادامه خواهند یافت. مشکلات امروز جامعه محصول دهه ها، حکمرانی بد و انباشت، تراکم و تداخل معظلات است بنابراین راه حلی جهت حل آنها وجود ندارد. این جامعه باید با مشکلات خود عجین شود، با آنها به روزمرگی برسد تا بتواند با کمک عنصر "زمان" راه حلی جهت "تغییرات مینیاتوری" را بدست آورد. بسیاری از این معضلات را کشورهای دیگر نیز تجربه کرده اند اما که علاقه خاصی به عدم استفاده از تجربیات جهانی داریم بایست طی زمان خود به راه حل مشکلات دست یابیم. از این رو جامعه باید مسیر سخت خود را ادامه دهد، در گل و لای مشکلات فعلی دست و پا بزند و هزینه بدهد چون، هیچ معجزه و اتفاق خاصی قرار نیست بیفتد. تنها راه حل مشکلات فعلی کشور ما، "گذشت زمان" است.

@neveshttar