ابهام حقوقی استفاده آمریکا از مکانیسم ماشه
سیدمحمدهادی موسوی
روزنامه شرق، 30 مرداد 99
مکانیسم ماشه (Snap Back) سازوکار پیش‌بینی‌شده در برجام و قطع‌نامه 2231 شورای امنیت سازمان ملل متحد است که چنانچه ایران پایبندی اساسی به برجام نداشته باشد، تحریم‌های لغوشده سازمان ملل به‌ صورت خودکار فعال خواهند شد. گرچه دولت #آمریکا پیش‌تر نیز امکان استفاده از این مکانیسم را مطرح کرده بود، اما دولت ترامپ قصد دارد تا پیش از انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا در آبان 99 به هر نحو ممکن برجام را به نابودی کامل بکشاند تا در صورت شکست در انتخابات، رئیس‌جمهور بعدی آمریکا نتواند آن را احیا کند و در صورت پیروزی ترامپ نیز ایران مجبور به مذاکره با دولت آمریکا شود.

واقعیت این است که از منظر حقوقی نمی‌توان نظر قطعی درباره این موضوع داد؛ چراکه برای اولین‌بار است که یک کشور با نقض قطع‌نامه سازمان ملل می‌خواهد از همان قطع‌نامه مجددا استفاده کند! باید منتظر ماند و استدلال حقوقی وزارت خارجه آمریکا را دراین‌باره مطالعه کرد، اما براساس گفته‌های مقامات آمریکایی، آنها معتقدند که برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) ماهیت حقوقی خاصی ندارد و آنچه به آن ارزش حقوقی داده، قطع‌نامه 2231 است. از نظر دولت آمریکا، خروج این کشور از #برجام، منافی تعهد این کشور به اجرای قطع‌نامه 2231 سازمان ملل نیست!
این استدلال شاید چندان منطقی به نظر نرسد اما آمریکا اعتقاد دارد از #قطع‌نامه_2231 خارج نشده و صرفا از اجرای تعهدات خود در برجام شانه خالی کرده است. همچنین این کشور استدلال می کند که در زمان تصویب قطع‌نامه، عضوی از برجام بوده، از‌این‌رو دولت آمریکا معتقد است این کشور براساس بند 11 قطع‌نامه مزبور می‌تواند اخطار (Notification) خود را درباره عدم اجرای قابل توجه تعهدات برجامی به شورای امنیت ارائه کند تا مراحل آن طبق سازوکار تعیین‌شده در متن قطع‌نامه پیش برود و در نهایت به رأی‌گیری قطع‌نامه "تمدید لغو تحریم‌ها" در جلسه #شورای_امنیت برسد که فقط با یک رأی آمریکا، این قطع‌نامه وتو شده و تحریم‌های قبلی سازمان ملل، مجدد اعمال خواهند شد.
از طرف دیگر کشورهای عضو برجام به بند 11 قطع‌نامه استناد می‌کنند که «یکی از کشورهای عضو برجام» (a JCPOA participant State) می‌تواند اخطار عدم ‌پایبندی اساسی را به شورای امنیت ارائه کند. ازآنجاکه در این بند به‌صراحت به کشورهای عضو برجام و نه قطع‌نامه سازمان ملل، اشاره شده، آمریکا حق استفاده از این سازوکار را ندارد، چرا‌که در بیانیه ترامپ درباره خروج از برجام از کلمه «صرف‌نظرکردن از برجام» (Withdraw the JCPOA ) و در بیانیه وزارت خارجه آمریکا نیز «خروج از برجام» (Exit the Iran deal) استفاده شده که هر دو از نظر حقوقی، به معنای عضونبودن در برجام است.
براساس بند 11، چنانچه یکی از اعضای برجام این اخطار را ارسال کرد، پس از گذشت 10 روز اگر پیش‌نویس قطع‌نامه‌ای توسط هیچ‌یک از اعضای شورا، ارائه نشود، رئیس شورای امنیت باید پیش‌نویس قطع‌نامه‌ای را ارائه و در مدت یک ماه، این پیش‌نویس به رأی گذاشته شود. به نظر می‌رسد هدف آمریکا این است که رئیس شورای امنیت را مجبور کند تا این پیش‌نویس (تمدید لغو تحریم‌ها) را ارائه کرده و آمریکا آن را #وتو کند. در این صورت براساس بند 12 قطع‌نامه، تحریم‌های لحاظ‌شده در قطع‌نامه‌های قبلی شورای امنیت از همان شب، مجدد اعمال خواهد شد. آمریکا امید دارد با استفاده از این روش حقوقی، برجام را ملغا کند و چنانچه روند مورد نظر این کشور طی شود، به نتیجه خود خواهد رسید.
کشورهای عضو برجام در مقابل این برنامه آمریکا چند گزینه دارند؛ اولین گزینه می‌تواند استناد به بند 10 قطع‌نامه باشد که در آن اولین قدم حل اختلاف، استفاده از سازوکار حل اختلاف برجام (بند 36 و 37) است. این فرایند زمان‌بر و پیچیده بوده و می‌تواند هدف آمریکا در دستیابی به نتیجه تا پیش از انتخابات را خنثی کند. گزینه دوم نیز رد تفسیر حقوقی آمریکا توسط شورای امنیت است که با توجه به حق وتوی آمریکا و نفوذ آن در شورای امنیت، معلوم نیست به چه شکلی می‌توان آن را به سرانجام رسانید. گزینه سوم استناد به فصل ششم (حل اختلافات بین کشورها) و پس از آن استناد به بند 27 فصل پنجم منشور ملل متحد است که در موارد اختلافی با یکی از اعضای شورای امنیت، آن کشور (آمریکا) نمی‌تواند در شورا، حق رأی داشته باشد که این نیز نیازمند پذیرش تفسیر طرفین درباره اختلاف است؛ اما گزینه بهتر، شاید آبستراکسیون جلسه شورای امنیت باشد که به نظر نمی‌‌رسد کشورهای عضو شورای امنیت، دست به چنین اقدامی بزنند.
در هر صورت عدم اجازه آمریکا در استفاده از #مکانیسم_ماشه، به همان سادگی که در رسانه‌ها مطرح می‌شود، نیست و باید منتظر ماند و نتیجه را دید!
@neveshttar