اومانیسم و تجربه دینی
سید محمد هادی موسوی
کلیپی از مداحی مهدی رسولی، منتشر شده که طی مناجات خوانی ماه رمضان، به نقد #اومانیسم میپردازد. این صحبتها انگیزه‌ای شد تا در خصوص "اومانیسم و تجربه دینی" مطالبی را به اشتراک بگذارم.
اومانیسم مانند #لیبرالیسم یکی از "ایسم"های با بار منفی است. برخی، بدون دستیابی به کُنهِ مفهوم این مکاتب، این دو منش فکری را به عنوان یک انحراف قلمداد می‌کنند. در جامعه ما، اومانیسم به معنای سکولاریسم، نفی خدا، ضدیت با دین و انسان محوری تعریف شده است. اما اومانیسم چیست؟
اومانیسم جنبشی فلسفی بود که در قرن چهاردهم از ایتالیا و بر علیه کلیسای کاتولیک قد برافراشت. اومانیست‌های اولیه، مصمم بودند تا آن تجربه معنوی را که انسان در قرون وسطی بخاطر تسلط بی چون چرای کلیسا بر تمام شئون زندگی بشر، از دست داده بود، را به او باز گردانند. در این جنبش، بجای آنکه کلیسا و کشیش، محوریت دین را بر عهده داشته باشند، "انسان" را محور حیات روحی و #تجربه_معنوی قرار میدهد. شاید این ضدیت با کلیسای کاتولیک باعث شده در کشور ما، اومانیسم را یک جنبش ضد دینی قلمداد کنند. گرچه، اومانیسم نیز نحله های مختلفی دارد که برخی از آنها در تضاد کامل امر ماورایی قرار دارد. اومانیسم دارای سه رویکرد نسبت به دین است؛ "رویکرد الحادی"، "رویکرد دینِ طبیعی" و "رویکرد دینِ وَحیانی".
نگرش الحادی اومانیستی، همان "آتئیسم" است که کلیه امور ماورایی و متافیزیکی را نفی میکند. این نحله نه تنها ادیان، بلکه کهن الگوها، اسطوره‌ها و حتی الهه‌های باستانی را نیز منکر میشوند. اما رویکرد دین طبیعی (دئیستی) و رویکرد دین وحیانی (تئیستی) کاملا در چارچوب مسیحیت، قدم برمیدارند. به عنوان مثال «کارل بارت» متکلم مسیحی معتقد است که "اومانیسم بدون انجیل وجود ندارد". در حقیقت اومانیست‌های اولیه (بجز آتئیستها) شخصیتی ضد مذهبی نداشتند؛ زیرا تلاش آنها جهت دفاع از ارزش و آزادی انسان، آنها را به تفکر درباره خدا، روح و مسائل ماورائی سوق میداد. همانگونه که «گریگوری ولف» معتقد است؛ "اومانیسمِ دینی میخواهد هم به حقایق تاریخی کتاب مقدس وفادار بماند و هم نسبت به پدیده‌های جهان، مفتوح باشد"
حتی در میان متفکران آتئیست نیز میتوان رگه هایی از تفکر دینی مشاهده نمود به عنوان مثال «فوئرباخ» به عنوان یکی از مهمترین متفکران رویکرد الحادی معتقد است؛ "معرفت درباره خدا چیزی غیر از معرفت درباره انسان نیست" که مشابه حدیث معروف "هرکس خود را بشناسد، خدای خود را شناخته" است. درمیان بقیه متفکران رویکرد الحادی نیز چنین تفکراتی قابل ردیابی است.
اما دو رویکرد دیگر، تفکر دینی را نفی نمیکنند. رویکرد دینِ طبیعی (دئیستی) معتقد است خداوند باعث و عامل خلقت انسان و جهان و نظم دهنده به آنهاست. در این تفکر، در هر شخصی به نحو فطری، نوعی از معرفت مذهبی وجود دارد که به واسطه عقل انسان حاصل شده و نیازی به آموزه‌های کلیسایی در این معرفت مذهبی نیست. به عنوان مثال، «دکارت» به عنوان یکی از بزرگترین فیلسوفان تاریخ و یکی از متفکران تفکر دئیستی، از اثبات وجود خود و امکان معرفت یقینی، به اثبات وجود خدا میرسد. بسیاری از فلاسفه بزرگ جهان، در دهه های گذشته، مانند اسپینوزا و کانت، نیز تفکر دئیستی داشته و سعی داشتند رابطه‌ای منطقی بین خدا، طبیعت و انسان برقرار نمایند.
اما سومین رویکرد اومانیستی، رویکرد دینِ وحیانی (تئیسم) است که از آن به عنوان "اومانیسم مسیحی خدامحور" نیز یاد میشود! این تفکر که عصاره تفکر ادیان الهی است، ضمن اعتقاد به خدا، به نقش او در آفرینش انسان و جهان، معتقد است. این نحله باور دارد، تنها خداوند است که میتواند مسیر راهنمایی بشر را ارائه و او را در جهانی دیگر، جزا و پاداش دهد. به عنوان مثال راهی که «کی‌یر که‌گارد»، یکی از مهمترین متفکران این نحله، برای تقرب به خدا برگزید، راه «سیر از خود به حق» بود که در مبانی ادیان الهی کاملا قابل توجیه است.
نکته قابل توجه این است که نسبت مهم اومانیسم مسیحی با سایر ادیان در شخص «حضرت عیسی(ص)» است. مسیحیت، «مسیحمحور» است نه «خدامحور». از این رو میتواند نسبت مستقیمی بین اومانیسم و #مسیحیت برقرار نماید اما این در سایر ادیان الهی، این نسبت قدری پیچیده‌تر است.
همانطور که مشاهده میشود، اکثر تفکرات اومانیستی، ضدیت عمیقی با دین ندارند بلکه روش دستیابی به تجربه معنوی را منحصر در اجتماعات مذهبی و کلیسای کاتولیک ندانسته و اعتقاد دارند هر فردی به تنهایی میتواند به تجربه معنوی و الهی دست یابد، تجربه‌ای که در دوران #کرونا و ماه رمضان بسیاری از مسلمانان نیز آن را تجربه نمودند.
اومانیسم با #سکولاریسم تضادهای مهمی دارد، لذا برخلاف تصور برخی، اومانیسم، کفر و الحاد نیست بلکه روشی متفاوت در تجربه معنوی است.
@neveshttar
Post #100
363