روایت سرّ دلبران
بازجُست زندگی و تجارب تاریخی مولانا در مثنوی
قدرت‌الله طاهری
انتشارات علمی

مثنوی را معمولاً گنجینه‌ای از حکایت‌ها، تمثیل‌ها و اندیشه‌های عرفانی مولانا می‌خوانیم؛ اما آیا می‌توان در پسِ این روایت‌ها، نشانه‌هایی از زندگی و تجربه‌های شخصی خود مولانا نیز جست‌وجو کرد؟

کتاب «روایت سرّ دلبران» با چنین پرسشی به سراغ مثنوی می‌رود. قدرت‌الله طاهری در این پژوهش می‌کوشد برخی از روایت‌های مثنوی را در پیوند با تجربه‌های زیسته، تحولات فکری و دگرگونی‌های شخصیتی مولانا بازخوانی کند؛ به این معنا که حکایت‌ها را تنها روایت‌هایی برای انتقال مفاهیم عرفانی نمی‌بیند، بلکه احتمال می‌دهد بخشی از تجربه‌های تاریخی و شخصی مولانا در آنها، به صورتی دگرگون‌شده و هنری، بازتاب یافته باشد.

نویسنده در آغاز کتاب، سه پیش‌فرض را مبنای پژوهش خود قرار می‌دهد: رابطه میان هنر و تجربه فردی هنرمند، شباهت‌هایی میان متن ادبی و رؤیا، و امکان بازتاب تجربه زیسته مولانا در مثنوی. بر همین اساس، در بخش نظری کتاب از دیدگاه‌هایی چون نظریه «هنر به منزله تجربه» جان دیویی و بحث فروید درباره نسبت رؤیا و اثر ادبی نیز بهره می‌گیرد.

در ادامه، فرایند تحول فکری و روحی مولانا بررسی می‌شود و سپس زندگی مولانا و نزدیکان او و بازتاب احتمالی آن در روایت‌های مثنوی مورد توجه قرار می‌گیرد.

سه حکایت جایگاه ویژه‌ای در این پژوهش دارند:

داستان پادشاه و کنیزک
داستان طوطی و بازرگان
داستان دقوقی

طاهری هر یک از این داستان‌ها را از منظر نسبت آن با دوره‌ای از زندگی و تحول مولانا بررسی می‌کند. برای نمونه، داستان پادشاه و کنیزک در ارتباط با دوره‌ای بحرانی از زندگی مولانا، داستان طوطی و بازرگان در نسبت با ورود او به سپهر دینی و داستان دقوقی در ارتباط با زیست او در سپهر اخلاقی خوانده می‌شود.

نکته جالب درباره شکل‌گیری این پژوهش آن است که نویسنده ابتدا مطالعه خود را با داستان پادشاه و کنیزک آغاز کرده بود؛ اما جست‌وجوی بیشتر درباره نسبت این داستان با زندگی مولانا، او را به پژوهشی گسترده‌تر درباره رابطه تجربه زیسته مولانا و روایت‌های مثنوی رساند.

البته این شیوه خواندن مثنوی، یعنی جست‌وجوی تجربه‌های زندگی مولانا در پشت داستان‌های آن، روشی است که می‌تواند محل بحث و نقد نیز باشد. از همین رو، «روایت سرّ دلبران» تنها برای کسانی که به زندگی مولانا علاقه‌مندند خواندنی نیست؛ برای کسانی که به مسئله رابطه میان زندگی مؤلف و اثر ادبی، نسبت تجربه و آفرینش هنری و شیوه‌های مختلف خواندن متون کلاسیک علاقه دارند نیز می‌تواند موضوع تأمل باشد. این کتاب حتی موضوع نقد و بررسی دانشگاهی نیز قرار گرفته است.

شاید بتوان پرسش اصلی کتاب را در یک جمله چنین خلاصه کرد:

اگر مثنوی را دوباره بخوانیم، این بار نه فقط برای شنیدن سخن مولانا، بلکه برای یافتن ردّ پای زندگی او در میان حکایت‌ها، چه چیزهایی خواهیم دید؟

روایت سرّ دلبران
بازجُست زندگی و تجارب تاریخی مولانا در مثنوی
قدرت‌الله طاهری
انتشارات علمی

نسرین فرقانی
@nasrinforghani
https://t.me/nardebanasmaan