✅ آيا‌کلماتي‌که‌در‌شعر‌مخاطب‌را‌
غافلگير‌می‌کنند‌تاثير‌گذارترند

✍ #جمال_بيگ
منتشرشده در صفحه #باغ_ابریشم روزنامه #نقدحال شماره ۲۲۳۰ شنبه ۱۸ مهرماه ۱۴۰۵

چند روز پيش در جلسه‌ي ادبي حضور داشتم که دوست شاعري پرسيد آيا مي‌شود در‌باره‌ي غافلگيري در شعر صحبت کنيد؟‌ که ماحصل جواب را در اينجا با يک پاسخ کوتاه در رابطه با پرسش موضوع مقاله عرض کنم: که »نه هميشه«!‌ اما اگر غافلگيري از دل »ضرورت زباني و عاطفي« زاده شود، معمولا اثري عميق‌تر از واژه‌هاي قابل پيش‌بيني بر ذهن مخاطب مي‌گذارد. علت اين مساله را مي‌شود در چند لايه بررسي کرد.
نخست، ذهن انسان بر‌اساس الگوها عمل مي‌کند. هنگامي که شعر مطابق انتظار پيش مي‌رود، مغز آن را با هزينه‌ي اندکي که از پيش دارد پردازش مي‌کند. اما زماني که واژه‌اي غيرمنتظره‌ اما دقيق، وارد بافت شعر مي‌شود، الگوي ذهني مخاطب شکسته مي‌شود. اين شکست، نوعي »بيداري ادراکي« ايجاد مي‌کند. در روايت فراگفتاريک، اين همان لحظه‌اي است که زبان از انتقال معنا فراتر مي‌رود و خود به يک رويداد تبديل مي‌شود.
دوم، غافلگيري، زماني ارزشمند است که فقط بازي زباني نباشد. اگر واژه تنها عجيب باشد، مخاطب را متوقف مي‌کند؛ اما اگر همزمان شبکه‌اي از »معنا، احساس، حافظه و تخيل« را فعال کند، مخاطب را متحول مي‌سازد. بنابراين هر شگفتي، کشف نيست؛ اما هر کشف، نوعي شگفتي اصيل در خود دارد.
سوم‌ از ديدگاه فراگفتاريک، واژه‌ي غافلگيرکننده، واژه‌اي است که ژنوم معنايي خود را ناگهان آشکار مي‌کند. چنين واژه‌اي فقط معناي قاموسي ندارد، بلکه »تاريخ، فرهنگ، بدن، حافظه، صدا و تصوير« را نيز با خود حمل مي‌کند. در نتيجه، يک واژه مي‌تواند مانند انفجاري کوچک، چندين لايه‌ي معنايي را همزمان آزاد کند.
چهارم، غافلگيري، زمان شعر را نيز دگرگون مي‌کند. مخاطب ناچار مي‌شود به عقب بازگردد و سطرهاي پيشين را دوباره بخواند. در اين بازخواني، معناي گذشته نيز تغيير مي‌کند. در فراگفتاريک، اين پديده نشان مي‌دهد که واژه فقط آينده‌ي متن را نمي‌سازد، بلکه گذشته‌ي آن را نيز بازنويسي مي‌کند.
با اين حال، افراط در غافلگيري نيز خطرناک است. اگر همه‌ي واژه‌ها بخواهند مخاطب را شگفت‌زده کنند، هيچ واژه‌اي ديگر شگفت‌انگيز نخواهد بود. غافلگيري، همانند سکوت در موسيقي، ارزش خود را از نسبتش با انتظار مي‌گيرد.
بنابراين، از ديدگاه فراگفتاريک، اثرگذارترين واژه، غافلگيرکننده‌ترين واژه نيست؛ بلکه واژه‌اي است که پس از غافلگير‌کردن، ديگر اجازه ندهد مخاطب جهان را مانند قبل ببيند. در اين نگاه، غافل‌گيري پايان شعر نيست، بلکه آغاز بازآفريني رابطه‌ي انسان با زبان و واقعيت است. اين همان لحظه‌اي است که شعر‌ از »متن« به »تجربه« تبديل مي‌شود.

@naghdehall