🔵 از وهران تا سیبری؛ داستان ۵۵۰۰ ساله طاعون

✍ دکتر بابک الیاسی متخصص کودکان


▫️ آلبر کامو در رمان «طاعون» (The Plague)، داستان را با چند موش مرده در شهر وهران آغاز می‌کند؛ نشانه‌ای کوچک که به‌تدریج به وحشت، قرنطینه، مرگ و فروپاشی زندگی عادی می‌انجامد. اما طاعون برای کامو فقط یک بیماری نبود؛ استعاره‌ای از ترس، رنج انسانی و مسئولیت ما در برابر فاجعه بود.

▫️ اکنون، در اکتبر ۲۰۲۶، خبر مرگ یک کارمند مؤسسه تحقیقات ضدطاعون در ایرکوتسک سیبری و مطرح شدن احتمال طاعون ریوی، بار دیگر نام این بیماری باستانی را به اخبار بازگردانده است.

▫️ اما داستان طاعون بسیار قدیمی‌تر از کامو و حتی تاریخ مکتوب بشر است. شواهد ژنتیکی نشان می‌دهند که یرسینیا پستیس (Yersinia pestis)، عامل طاعون، حدود ۵۵۰۰ سال پیش در جمعیت‌های انسانی اوراسیا حضور داشته است. این باکتری از خویشاوندان نزدیک یرسینیا سودوتوبرکلوزیس تکامل یافته، اما در مسیر تکاملی خود تغییرات ژنتیکی مهمی پیدا کرده که به سازگاری آن با چرخه انتقال میان جوندگان و کک‌ها کمک کردند.

▫️ ژن‌هایی مانند ymt بقای باکتری در دستگاه گوارش کک را تسهیل کردند و pla در گسترش عفونت در بدن پستانداران نقش دارد. به این ترتیب، چرخه‌ای شکل گرفت که در آن جوندگان و کک‌ها مخازن و ناقلان مهم بیماری بودند و انسان اغلب به‌طور اتفاقی وارد این چرخه می‌شد.

▫️ نخستین پاندمی بزرگ شناخته‌شده طاعون، موسوم به طاعون ژوستینین، از سال ۵۴۱ میلادی آغاز شد. قرن‌ها بعد، مرگ سیاه در سال‌های ۱۳۴۷ تا ۱۳۵۳ بخش بزرگی از جمعیت مناطق وسیعی از اروپا، آسیا و شمال آفریقا را از بین برد. سومین پاندمی بزرگ نیز در اواخر قرن نوزدهم از چین گسترش یافت و با تجارت جهانی به نقاط مختلف دنیا رسید.

▫️ در هنگ‌کنگ سال ۱۸۹۴، الکساندر یرسین عامل باکتریایی طاعون را شناسایی کرد و پژوهش‌های بعدی، از جمله مطالعات پل-لویی سیمون، نقش کک‌ها را در انتقال بیماری روشن ساخت. با شناخت عامل بیماری و توسعه آنتی‌بیوتیک‌ها، طاعون دیگر الزاماً حکم مرگ نیست؛ به شرط تشخیص و درمان سریع. البته طاعون ریوی برخلاف شکل بوبونیک می‌تواند از طریق قطرات تنفسی میان انسان‌ها منتقل شود.

▫️ نکته کلیدی این داستان آن است که طاعون ناگهان پدید نیامد؛ محصول هزاران سال تکامل، تغییرات ژنتیکی و تعامل میان میکروب، میزبان و محیط است. این باکتری هنوز در کانون‌های طبیعی خود حضور دارد و گاهی دوباره به انسان راه پیدا می‌کند.

▫️ شاید اگر کامو امروز می‌خواست داستانش را آغاز کند، باز هم از چند موش مرده می‌نوشت؛ اما این بار می‌توانست خواننده را از سیبری به ۵۵۰۰ سال پیش ببرد؛ به روزگاری که یک باکتری هنوز در مسیر تبدیل شدن به یکی از تأثیرگذارترین عوامل بیماری‌زای تاریخ بشر بود.

▫️ طاعون به ما یادآوری می‌کند که تاریخ بیماری‌ها فقط تاریخ رنج انسان نیست؛ تاریخ تکامل موجودات زنده و پیامدهای پیش‌بینی‌ناپذیر سازگاری آن‌ها با محیط نیز هست.