چگونه از صحت عملکرد سل‌کانتر اطمینان حاصل کنیم؟

✓سل‌کانتر یا Automated Hematology Analyzer یکی از مهم‌ترین تجهیزات آزمایشگاه هماتولوژی است و صحت نتایج آن مستقیماً بر تفسیر CBC و در نتیجه تصمیم‌گیری بالینی اثر می‌گذارد. بنابراین اطمینان از عملکرد صحیح دستگاه نباید صرفاً به شست‌وشوی روزانه یا مشاهده ظاهری دستگاه محدود شود؛ بلکه باید مجموعه‌ای از اقدامات شامل نگهداری پیشگیرانه، کنترل کیفی داخلی (IQC)، کالیبراسیون، بررسی صحت و دقت، پایش روند نتایج و در صورت لزوم بررسی اسمیر خون محیطی انجام شود. استاندارد CLSI H26 نیز فرآیند اعتبارسنجی، Verification، کالیبراسیون، QC و QA آنالایزرهای خودکار هماتولوژی را به‌عنوان اجزای یک سیستم یکپارچه کیفیت در نظر می‌گیرد.

۱. شست‌وشو و نگهداری دستگاه؛ لازم اما کافی نیست
انجام صحیح Daily Shutdown، شست‌وشوی روزانه و شست‌وشوی دوره‌ای مطابق دستورالعمل شرکت سازنده، برای جلوگیری از تجمع بقایای سلولی، پروتئین‌ها و رسوبات در مسیرهای نمونه، محفظه‌ها و سیستم‌های اندازه‌گیری ضروری است.
با این حال، تمیز بودن سیستم هیدرولیک به‌تنهایی به معنی صحت شمارش سلولی نیست. ممکن است دستگاه از نظر فنی و ظاهری عملکرد مناسبی داشته باشد، اما در اثر Drift کالیبراسیون، تغییر عملکرد سیستم اندازه‌گیری، مشکل در محلول‌ها، خرابی یا فرسودگی قطعات و حتی تغییرات کنترل‌ها دچار Bias شود.
بنابراین پس از نگهداری دستگاه، باید عملکرد آن از طریق کنترل کیفی و معیارهای پذیرش آزمایشگاه بررسی شود. راهنمای ICSH نیز تأکید می‌کند که کالیبراسیون سل‌کانتر باید پیش از استفاده و پس از آن مطابق دستورالعمل سازنده، از جمله در شرایطی مانند maintenance، انجام شود.

۲. کنترل کیفی داخلی؛ اولین خط دفاعی در برابر خطای دستگاه
یکی از مهم‌ترین روش‌های اطمینان از عملکرد روزانه سل‌کانتر، استفاده از مواد کنترل کیفی تجاری (Commercial QC) است.
در کنترل کیفی، معمولاً حداقل دو سطح کنترل شامل سطح طبیعی و یک سطح غیرطبیعی استفاده می‌شود و در بسیاری از سیستم‌ها سه سطح Low، Normal و High به کار می‌رود. راهنمای جدید ICSH حداقل اجرای QC را یک‌بار در هر ۲۴ ساعت توصیه می‌کند، اما فرکانس دقیق باید با توجه به حجم نمونه، پایداری دستگاه و سیاست QC آزمایشگاه تعیین شود.
پارامترهایی مانند:
WBC، RBC، HGB، HCT، MCV، MCH، MCHC و PLT
باید از نظر دقت (Accuracy)، تکرارپذیری (Precision)، Bias و روند تغییرات پایش شوند.

۳. اگر شمارش RBC، WBC یا PLT غیرواقعی به نظر برسد چه کنیم؟
اگر نتایج بیمار با وضعیت بالینی، اسمیر خون محیطی یا سایر شاخص‌های CBC همخوانی نداشته باشد، نباید بلافاصله ضریب دستگاه را تغییر داد.
ابتدا باید بررسی شود که آیا مشکل مربوط به نمونه است یا آنالایزر.
مواردی مانند:
لخته یا Microclot در نمونه EDTA
حجم ناکافی نمونه
مخلوط‌نشدن مناسب خون با EDTA
تأخیر در انجام آزمایش
همولیز یا آلودگی نمونه
وجود پلاکت‌های غول‌آسا
تجمع پلاکتی
NRBC
Leukocytosis شدید
RBC agglutination
وجود ذرات یا آرتیفکت‌های مزاحم
می‌توانند موجب نتایج غیرواقعی یا Flagهای دستگاه شوند.
به همین دلیل، ارتباط بین پارامترهای CBC و بررسی اسمیر خون محیطی همچنان یکی از ابزارهای مهم برای ارزیابی قابل‌اعتماد بودن نتایج آنالایزر است.

۴. آیا می‌توان ضریب دستگاه را تغییر داد؟
در صورت اثبات وجود Bias یا خطای سیستماتیک، ممکن است نیاز به Recalibration یا تنظیم پارامترهای کالیبراسیون وجود داشته باشد؛ اما این کار نباید بر اساس مقایسه ساده یک نمونه بیمار با دستگاه دیگر انجام شود.

۵. کالیبراسیون هر شش ماه یک‌بار؟
این قسمت نیاز به یک اصلاح مهم دارد.
نمی‌توان گفت:
«هر سل‌کانتر الزاماً باید هر ۶ ماه یک‌بار کالیبره شود.»
رویکرد صحیح این است که فاصله کالیبراسیون مطابق دستورالعمل سازنده و الزامات قانونی/اعتباری مربوط به آزمایشگاه تعیین شود.کالیبراسیون و Verification باید در فواصل تعیین‌شده توسط سازنده و همچنین در شرایطی که عملکرد سیستم یا نتایج QC نشان‌دهنده تغییر معنی‌دار در عملکرد دستگاه باشد، انجام شوند.



🔬انجمن علمی علوم آزمایشگاهی دانشگاه علوم پزشکی تهران🧪