کوتاه در بارۀ زبان فارسی دری
نوشتۀ دوکتور فضل الرحمن فقیهی هروی

نام زبان مردم سرزمین ما که تاریخ طولانی دارد «فارسی» است و کلمۀ «دری» صفت آن است. زبان فارسی به دلیل رسمیت طولانی خود در دربارهای شاهان «خراسان اسلامی» یا «ایران قدیم»، که سرزمین‌های افغانستان امروز (خراسان قدیم به معنای عام»، تاجکستان امروز (ماوراء النهر) و ایران امروز (فارس قدیم) را شامل بوده، به نام «فارسی دری» یاد شده است. بنابراین نام زبان ما «فارسی» است و کلمۀ «دری» صفت آن است.

اما اینکه چرا زبان ما «فارسی» نامیده شده، باید دانسته شود، که زبان فارسی یا پارسی، منسوب به سرزمین «فارس» یا «پارس» نیست. بلکه منسوب به قوم «پارت» است که نخست در شمال خراسان اسلامی زندگی می‌کردند و سپس به خراسان زیست داشتند و گروهی از اینان به سمت جنوب و غرب رهسپار شدند و بعدها نام آنجا را نخست «پارت» نامیدند که بعدها «فارس» نامیده شد. این مردم فارس، زبان شان تحول یافت که «پهلوی ساسانی» را ساخت و با آمدن اسلام، کم کم «پهلوی ساسانی» راه فنا و نابودی را پیمود و رگه‌هایی از آن در سخنان فایز دشتستانی، ابیات محلی (نه غیر رسمی) سعدی و دیگر شاعران دیده می‌شود و قابل مطالعه و مشاهده است. از همین جهت آثار باقی ماندۀ نخستین زبان «فارسی دری» مربوط خراسان اسلامی می‌شود و در فارسی هیچ چیزی از اولینه‌های زبان فارسی وجود ندارد.

اما زبان قوم پارت‌های خراسانی یا مرکزی، نخست «پارتی» نامیده شده که همان «پهلوی اشکانی» است و بر اساس شواهد تاریخی و تمدنی از زبان اوستا باز مانده بوده است. بعدها زبان «پارتی» براساس تغیرات زبان که امری طبیعی است، همانند سایر کلمات به «پارثی» و سپس به «پارسی» و سرانجام به «فارسی» تغییر یافته است. اما صفت «دری» به تدریج بعد از اینکه در طول قرن‌ها به حیث زبان رسمی و زبان دربار خراسان اسلامی و دیگر قلمرو شاهان این حوزۀ جغرافیایی و اطراف آن رسمیت یافته بود، به حیث صفت به نام «فارسی» علاوه شده و فارسی دری گفته شد.

آری این زبان فارسی، زبان دربار بود و شاهان این حوزۀ جغرافیایی از هر قوم و نژادی که بودند، زبان رسمی و زبان دربار شان، فقط «زبان فارسی» بود. بدین اساس «فارسی دری» گفته شد.

در طول تاریخ، این خانواده‌ها در سرزمین ما حکومت راندند: صفاریان فارسی زبان و آریایی نژاد، سامانیان فارسی زبان و آریایی نژاد، غزنویان ترک‌تبار با زبان مادری ترکی، غوری‌های فارسی زبان و آریایی نژاد، سلجوقیان ترک تبار با زبان مادری ترکی، تیموریان ترک تبار با زبان مادری ترکی، ابدالیان درانی پشتون تبار با زبان مادری پشتو، بارکزائیان پشتون تبار با زبان مادری پشتو.
در طول حاکمیت همه این شاهان، زبان فارسی به حیث زبان دربار و زبان رسمی حکومت شان مطرح بوده و رسمیت داشته و همه به آن به دیدۀ زبان رسمی و زبان دربار می‌دیدند. بیشتر شان برای این زبان خدمات ارزنده‌یی را انجام دادند.
پس نام زبان ما که امروز در کشور ما و کشور تاجکستان و ایران امروز رواج دارد «فارسی» است و «دری» صفت آن است. این زبان در هر سه کشور یک زبان است و مردمی در این حوزۀ جغرافیایی کلان و نیز شاید سایر مناطق جهان بدان تکلم می‌کنند.
@ml_rustami