نویسندگان و روزنامه‌نگاران

اگر چه گروه نخستین درس‌خوانده‌ها و فرنگ‌رفته‌های قاجاری که خود را منورالفکر می‌خواندند دارای دیدگاه‌های جورواجور بودند٬ اما همه‌ی آنان به « جامعه مدرن» بر سه پایه‌ی « اندیشه ترقی و قانون»٬ «علوم جدید» و «تمدن و مدنیت» باور داشتند.

البته به گفته‌ی برخی مانند طالبوف و آخوندزاده باید نخست برای پذیرش قانون فرهنگ سازی کرد٬ اما بعضی دیگر مانند ملکم‌خان و یوسف مستشار الدوله آمدن قانون را راهگشاتر دانسته که خود بستر را برای فرهنگ سازی و قانون‌پذیری آماده می‌سازد.

با آن‌که روشنفکرها برآمده از لایه‌های گوناگون هازمان (جامعه) ایرانی بودند اما در زمینه نقش سرنوشت‌ساز افکار عمومی در سه گزاره‌ی یاد شده هم‌اندیش بودن. به همین شوند (باعث) آنان از «روزنامه»٬ و سپس «کتاب» برای آگاهی‌بخشی و هوشیاری بیشتر وخروش« افکار عمومی» بهره‌ی فراوان بردند.

دراین‌باره از روزنامه‌نگارانی چون ملکم خان با روزنامه«قانون»٬ میرزا آقاخان‌کرمانی با «اختر»٬ مویدالسلام با «حبل‌المتین»٬ میرزا مهدی ‌خان با «حکمت»٬ محمدعلی‌ خان تربیت با «گنجینه‌فنون»سید محمد شبستری با «مجاهد»٬ ناظم‌الاسلام ‌کرمانی با«ندای وطن»، سلیمان اسکندری با«حقوق»، علی‌محمدخان شیبانی با «پرورش و ثریا» و......می‌توان نام برد.

هم‌چنین نباید کارسازی نویسندگانی مانند فتحعلی آخوندزاده٬ طالبوف تبریزی٬ یوسف مستشارالدوله٬ حاج زین‌العابدین مراغه‌ای و..را در آشنا ساختن«افکار عمومی» با اندیشه‌ی کنستیتوسیون «constitution» و اندام‌های آن چون٬ قانون‌گرایی٬ تفکیک‌قوا٬ حاکمیت ملی٬حق‌رای٬ و..... آموزش آرمان‌هایی مانند «حریت، اخوت و مساوات» را نادیده گرفت.