ایدئالیسم تحلیلی
«از هیوم و کانت تا مسئله آگاهی و واقعیت»
✍️محمدعلی نیازی، پژوهشگر فلسفه
شاید برای فهم یکی از بحثهای مهم فلسفه معاصر، بهتر باشد از دو فیلسوف بزرگ قرن هجدهم آغاز کنیم: دیوید هیوم و ایمانوئل کانت.
هیوم پرسشی ساده اما بنیادین را پیش کشید: ما واقعاً چه چیزی را تجربه میکنیم؟
آنچه مستقیماً در اختیار ماست، تجربهها و ادراکهای ماست؛ رنگها، صداها، اشیا و رویدادها. اما آیا هر آنچه درباره جهان میگوییم، مستقیماً در تجربه ما حضور دارد؟
مثلاً وقتی سنگی به شیشه برخورد میکند و شیشه میشکند، ما برخورد و سپس شکستن شیشه را میبینیم؛ اما خودِ «ضرورت» موجود در رابطه علت و معلول را مشاهده نمیکنیم. هیوم از همینجا میان آنچه تجربه میکنیم و آنچه درباره واقعیت از تجربه خود نتیجه میگیریم فاصلهای ایجاد کرد.
این پرسش چنان کانت را تحت تأثیر قرار داد که بعدها نوشت هیوم او را از «خواب جزمی» بیدار کرده است.
اما کانت مسئله را یک گام جلوتر برد. از نظر او، ذهن فقط تماشاگر جهان نیست؛ ما جهان را از خلال ساختارهای ذهنی خود تجربه میکنیم. آنچه برای ما پدیدار میشود، جهانی است که در چارچوب امکانات شناخت و ادراک ما شکل گرفته است.
از اینجا پرسشی عمیقتر پدیدار میشود:
اگر ما جهان را همیشه از طریق آگاهی و تجربه خود میشناسیم، آیا میتوانیم با اطمینان بگوییم واقعیت مستقل از آگاهی دقیقاً همان چیزی است که تصور میکنیم؟
ایدئالیسم تحلیلی این پرسش را در فلسفه معاصر دوباره پیش میکشد.
ما معمولاً چنین تصور میکنیم:
ماده وجود دارد ← مغز از ماده ساخته شده ← آگاهی از فعالیت مغز پدید میآید.
اما ایدئالیسم تحلیلی امکان دیگری را مطرح میکند:
شاید آگاهی بنیادیتر از ماده باشد؛ شاید آنچه «ماده» مینامیم، نحوهای از ظهور واقعیتی باشد که در بنیاد خود آگاه است.
البته این دیدگاه به معنای آن نیست که «همهچیز فقط در ذهن من است». بحث بر سر ذهن شخصی من و شما نیست؛ مسئله این است که آیا آگاهی میتواند یکی از بنیادیترین سطوح خودِ واقعیت باشد؟
از این منظر، میتوان ایدئالیسم تحلیلی را در امتداد پرسشی دید که هیوم و کانت، هر یک به شیوه خود، به مرکز فلسفه آوردند: رابطه میان تجربه، ذهن و واقعیت چیست؟
کتاب «ایدئالیسم تحلیلی» نوشته برناردو کاستروپ و با ترجمه محمدمهدی نوراللهی، با عنوان فرعی «خلاصهای روشن از تنها متافیزیک قابل دفاع در قرن بیستویکم»، به همین مسئله میپردازد و میکوشد تصویری متفاوت از رابطه آگاهی و جهان ارائه کند.
به مناسبت انتشار ترجمه فارسی این کتاب، نشست نقد و بررسی کتاب «ایدئالیسم تحلیلی» برگزار میشود؛ نشستی با حضور مصطفی ملکیان، ابوتراب یغمایی و محمدمهدی نوراللهی، مترجم کتاب.
این نشست یکشنبه ۵ مهر ۱۴۰۵، ساعت ۱۸ در «فضای در عین حال»، خیابان کریمخان، ایرانشهر، سمندریان، پلاک ۳۰، بالای کتابفروشی دی برگزار خواهد شد.
شاید پرسش محوری این نشست را بتوان چنین خلاصه کرد:
آیا آگاهی محصول جهان است، یا جهان را باید در پرتو آگاهی فهمید؟
Post #5899
569