درآمدی بر بوطیقای نورباعی (۱۲)
بازخوانی مبانی نظری نورباعی بر پایهٔ نوشته‌ها و آثار جلیل صفربیگی
پایان یک آغاز
آنچه در این مجموعه یادداشت‌ها بررسی شد، در حقیقت در دو قلمرو متفاوت، اما به‌هم‌پیوسته قرار می‌گیرد، قلمرو بوطیقای نورباعی و قلمرو امضای شخصی جلیل صفربیگی.
هرچند این دو حوزه در عمل بر یکدیگر اثر می‌گذارند، اما از منظر نظری، تمایز میان آنها برای شناخت دقیق‌تر نورباعی ضرورتی انکارناپذیر دارد.
در بخش نخست، کوشش بر آن بود تا ویژگی‌هایی شناسایی شوند که به خودِ قالب نورباعی تعلق دارند: ویژگی‌هایی همچون نسبت نورباعی با رباعی، فرم دیداری و تقطیع در تولید معنا، تمرکز بر کانون کشف و حذف الزام قافیه.
این عناصر، نه وابسته به یک شاعر، بلکه ظرفیت‌هایی هستند که نورباعی به عنوان یک قالب ادبی در اختیار هر شاعر قرار می‌دهد، ویژگی‌هایی که در صورت گسترش این قالب، انتظار می‌رود در آثار دیگران نیز، هرچند با شیوه‌ها و شدت‌های متفاوت، حضور داشته باشند.
در بخش دوم، اما موضوع از اساس تغییر می‌کند. در اینجا دیگر سخن از قواعد و ظرفیت‌های قالب نیست، بلکه از ویژگی‌هایی است که با بسامدی چشمگیر در آثار صفربیگی تکرار شده‌اند و به تدریج جهان شعری او را از دیگر شاعران متمایز کرده‌اند. واژه‌سازی و ترکیب‌آفرینی، عینیت‌بخشی به مفاهیم انتزاعی، پیوند دادن حوزه‌های معنایی دور از هم، حضور اسطوره و روایت دینی در بستر زندگی روزمره، روایت‌پردازی‌های مینیاتوری و طنزهای پنهان و اندیشمندانه، بیش از آنکه قواعد نورباعی باشند، نشانه‌های سبک شخصی و امضای شاعرانهٔ صفربیگی به شمار می‌آیند.
با این همه، باید به نکته‌یی مهم توجه داشت، نکته‌یی که شاید مهم‌ترین نتیجهٔ نظری این یادداشت‌ها باشد:
نورباعی هنوز قالبی نوپدید است و بخش عمدهٔ تجربهٔ عملی آن، بر آثار خودِ پیشنهاددهندهٔ این جریان، یعنی جلیل صفربیگی، استوار است. از این رو، مرزبندی میان آنچه «بوطیقای نورباعی» است و آنچه «امضای شخصی صفربیگی» است، نمی‌تواند مرزبندیی کاملاً قطعی و نهایی باشد. این تفکیک، بیش از آنکه حکمی نهایی باشد، فرضیه‌یی پژوهشی است. درواقع، نخستین شاعری که افق‌های یک قالب تازه را می‌گشاید، ناگزیر بخشی از جهان شخصی خود را نیز با آن قالب درهم می‌آمیزد. به همین دلیل، در سال‌های آغازین هر جریان ادبی، همواره این احتمال وجود دارد که برخی ویژگی‌های فردی شاعر، به اشتباه بخشی از قواعد آن قالب تلقی شوند یا برعکس، ویژگی‌هایی که بعدها به عنوان مؤلفه‌های اصلی قالب شناخته خواهند شد، در آغاز صرفاً خصیصه‌هایی شخصی به نظر برسند.
آنچه امروز در قالب‌هایی چون رباعی، غزل یا مثنوی، به عنوان بوطیقا شناخته می‌شود، حاصل تجربهٔ یک شاعر نبوده، بلکه محصول قرن‌ها آزمون، تکامل، نقد و بازآفرینی در آثار شاعران گوناگون است. از همین رو، طبیعی است که نورباعی نیز برای رسیدن به بوطیقایی تثبیت‌شده، نیازمند گذر زمان و حضور صداهای متنوع باشد.
از این منظر، تفکیکی که در این یادداشت‌ها صورت گرفته است، نه به معنای جدایی کامل این دو، بلکه تلاشی برای روشن‌تر شدن میدان بحث است. این تقسیم‌بندی کمک می‌کند تا از یک سو، ظرفیت‌های ذاتی نورباعی مستقل از سبک یک شاعر دیده شوند و از سوی دیگر، دستاوردهای فردی صفربیگی نیز در جایگاه واقعی خود مورد توجه قرار گیرند هرچند ناگفته‌ها بسیار بیش از مطالبی است که در این یادداشت‌ها به آنها پرداختیم.
با این حال، این امکان کاملاً وجود دارد که در آینده، با گسترش تجربهٔ نورباعی و ورود شاعران بیشتر به این عرصه، برخی از ویژگی‌هایی که امروز در این پژوهش ذیل عنوان «امضای شخصی صفربیگی» بررسی شده‌اند، به تدریج به بخشی از بوطیقای نورباعی تبدیل شوند.
•
این نوشتار را به هیچ‌وجه نباید پایان گفت‌وگو دربارهٔ نورباعی دانست، بلکه باید آن را گامی در آغاز این گفت‌وگو تلقی کرد.
در پایان امید آن دارم که نورباعی، با گذر زمان و در پرتو تجربهٔ شاعران و داوری مخاطبان و منتقدان، جایگاه شایستهٔ خود را در شعر فارسی بیابد و برای استاد جلیل صفربیگی تندرستی و توفیق بیش از پیش آرزو می‌کنم.
دوسلدورف
تیرماه ۱۴۰۵/ جولای ۲۰۲۶
#دکتر_محمدعلی_شیوا
#نورباعی
#جلیل_صفربیگی
@zhazh_o_vazh
فهرست درآمدی بر بوطیقای نورباعی:
۱. نورباعی و تفاوت آن با تک‌بیتی (فرد)
۲. نورباعی و نسبت آن با رباعی
۳. حذف، ایجاز و لحظهٔ کشف
۴. فرم دیداری، تقطیع و استقلال سطر
۵. حذف الزام قافیه
۶. تمرکز بر کانون کشف
۷. نورباعی قالبی نو یا آغاز یک تجربهٔ شاعرانه؟
۸. تصرف در جهان واژه‌ها
۹. عینیت‌بخشی به امر انتزاعی/ پیوند دادن حوزه‌های دور از هم
۱۰. حضور پررنگ اسطوره و روایت دینی در بستر زندگی روزمره/ روایت‌مندی و داستان‌پردازی مینیاتوری
۱۱. طنز پنهان و وارونگی‌های جهان/غلبهٔ زبان گفتاری بر زبان فاخر
۱۲. پایان یک آغاز
Post #3382
1K
Forwarded from ژاژ و واژ