درآمدی بر بوطیقای نو‌رباعی (۱۰)

بازخوانی مبانی نظری نورباعی بر پایهٔ نوشته‌ها و آثار جلیل صفربیگی


فراتر از بوطیقا: امضای شخصی جلیل صفربیگی در نورباعی

حضور پررنگ اسطوره و روایت دینی در بستر زندگی روزمره

یکی دیگر از ویژگی‌های قابل توجه در جهان شعری صفربیگی، حضور اسطوره‌ها و روایت‌های دینی در بافت زندگی روزمره است.

با این حال، آنچه این حضور را از کاربرد معمول اسطوره در شعر معاصر متمایز می‌کند، شیوهٔ مواجههٔ شاعر با این عناصر است.

در بسیاری از آثار او، اسطوره و روایت دینی نه در جایگاه نمادهای فاخر و دور از دسترس، بلکه در متن زندگی روزمره و در کنار دغدغه‌های انسان معاصر ظاهر می‌شوند. گویی شخصیت‌های اسطوره‌ای و دینی نیز همانند انسان امروز، درگیر اضطراب‌ها، تنهایی‌ها و بحران‌های جهان معاصر شده‌اند.

در نورباعی‌های صفربیگی، «نوح»، «اصحاب کهف»، «آدم» و حتی «سیزیف» از جایگاه تاریخی و اسطوره‌ای خود فاصله می‌گیرند و وارد زیست روزمرهٔ انسان امروز می‌شوند.

در نورباعی زیر، شاعر اسطورهٔ سیزیف را نه در هیئت قهرمانی تراژیک، بلکه در قالب حلزونی تصویر می‌کند که بار سرنوشت خود را بر دوش می‌کشد:
سیزیف شده
تمام عمرش
حلزون
بر دوش کشیده
سرنوشت خود را

یا در نمونه‌یی دیگر، روایت اصحاب کهف با طنزی تلخ و نگاهی معاصر بازآفرینی می‌شود:

با دلهره
کهف دست خود را
بو کرد
ترسید
سگ آدم شده باشد
خوابید

همچنین در نورباعی دیگری، روایت طوفان نوح به استعاره‌یی برای وضعیت جهان معاصر تبدیل می‌شود:

کو کشتی نوح
تا سوارش بشویم؟
دنیا همه را
سراب برداشته است

در این نمونه‌ها، اسطوره نه به عنوان زینت شعر، بلکه به عنوان بخشی از تجربهٔ معاصر انسان عمل می‌کند. صفربیگی اسطوره را از موزهٔ تاریخ بیرون می‌آورد و دوباره در خیابان‌های امروز به راه می‌اندازد.


روایت‌مندی و داستان‌پردازی مینیاتوری

از دیگر ویژگی‌های قابل توجه نورباعی‌های صفربیگی، گرایش او به روایت است. بسیاری از نورباعی‌های او، با وجود کوتاهی و ایجاز، در حقیقت روایت‌هایی کامل و فشرده‌اند، روایت‌هایی که آغاز، کنش و گاه پایانی غافلگیرکننده دارند.

این روایت‌ها نه به شیوهٔ داستان‌های کلاسیک، بلکه در قالب چند تصویر کوتاه و چند حرکت متوالی شکل می‌گیرند. شاعر با کمترین واژه‌ها، موقعیتی روایی می‌آفریند و مخاطب را درست در میانهٔ یک واقعه قرار می‌دهد.
برای نمونه، در نورباعی زیر، تنها با چند سطر، داستانی کامل شکل می‌گیرد:

باحوصله
چید بوسه‌یی
روی لبش
لبخند زد و
گفت: «بفرما! سیب است.»

در این شعر، شخصیت، کنش، گفت‌وگو و پایان‌بندی، همگی در چند سطر فشرده شده‌اند.

نمونه‌یی دیگر:

از شاخه‌ی من
لانه‌ی خود را بردی
هم طعنه به من می‌زند و
هم تنه
باد

در اینجا نیز شعر تنها به بیان یک تصویر اکتفا نمی‌کند بلکه رویدادی را روایت می‌کند که پیامدهای عاطفی آن تا پایان شعر ادامه می‌یابد.

حتی نورباعی‌هایی که بر اسطوره یا مفاهیم ذهنی استوارند، غالباً ساختاری روایی دارند. در نورباعی «کهف»، خواننده با توالی مشخصی از رخدادها روبه‌روست: دلهره، بو کردن دست، ترس، و خواب. همین توالی است که شعر را از یک تصویر منفرد فراتر می‌برد و به روایتی مینیاتوری تبدیل می‌کند.

بر این اساس، شاید بتوان گفت یکی از ویژگی‌های مهم نورباعی‌های صفربیگی، توانایی او در فشرده‌سازی روایت است. روایتی که گاه اگر حتی در قالب داستان کوتاه نوشته می‌شد، به چند صفحه نیاز داشت، اما شاعر آن را در چند سطر و با حفظ ضربهٔ نهایی روایت می‌کند. این روایت‌پردازی فشرده، یکی از وجوه متمایز جهان شعری او و از عناصر مؤثر در شکل‌گیری امضای شخصی‌اش به شمار می‌آید.

#دکتر_محمدعلی_شیوا

#نورباعی
#جلیل_صفربیگی

@zhazh_o_vazh

فهرست درآمدی بر بوطیقای نورباعی:

۱. نورباعی و تفاوت آن با تک‌بیتی (فرد)
۲. نورباعی و نسبت آن با رباعی
۳. حذف، ایجاز و لحظهٔ کشف
۴. فرم دیداری، تقطیع و استقلال سطر
۵. حذف الزام قافیه
۶. تمرکز بر کانون کشف
۷. نورباعی قالبی نو یا آغاز یک تجربهٔ شاعرانه؟
۸. تصرف در جهان واژه‌ها
۹. عینیت‌بخشی به امر انتزاعی/ پیوند دادن حوزه‌های دور از هم
۱۰. حضور پررنگ اسطوره و روایت دینی در بستر زندگی روزمره/ روایت‌مندی و داستان‌پردازی مینیاتوری

ادامه دارد...