درآمدی بر بوطیقای نو‌رباعی (۲)

بازخوانی مبانی نظری نورباعی بر پایهٔ نوشته‌ها و آثار جلیل صفربیگی


۲. نورباعی و نسبت آن با رباعی

بخش مهمی از بحث‌هایی که پیرامون نورباعی مطرح شده یا در آینده امکان طرح دارد، نه به ویژگی‌های خود این فرم، بلکه به نسبت آن با رباعی بازمی‌گردد. این پرسش که آیا نورباعی قرار است قالبی تازه در برابر رباعی باشد یا صرفاً یکی از امتدادهای ممکن آن؟

نوشته‌ها و توضیحات جلیل صفربیگی در این زمینه موضعی کاملا روشن دارند. نورباعی در تلقی او نه واکنشی علیه رباعی است و نه تلاشی برای کنار زدن آن. رباعی یکی از کهن‌ترین، منسجم‌ترین و فشرده‌ترین قالب‌های شعر فارسی است و نورباعی اساساً بر بستر امکانات همین سنت شکل گرفته است.

صفربیگی در توضیح خاستگاه نورباعی، بر این نکته تأکید می‌کند که تک‌بیت‌های مستقل بر وزن رباعی سابقه‌یی طولانی در شعر فارسی دارند. از این منظر، آنچه در نورباعی رخ می‌دهد نه کشف سرزمینی ناشناخته، بلکه نام‌گذاری، صورت‌بندی و پیشنهاد نوعی خوانش تازه از ظرفیتی است که پیش‌تر نیز در شعر فارسی وجود داشته است.

ذکر این نکته نیز ضروری است که جلیل صفربیگی، پیش و بیش از هر چیز، رباعی‌سرایی شناخته‌شده است و بخش مهمی از اعتبار ادبی او بر پایهٔ تجربه‌ها و دستاوردهایش در حوزهٔ رباعی شکل گرفته است.

از همین رو، نورباعی را باید حاصل مواجهه‌یی طولانی و حرفه‌ای با امکانات، محدودیت‌ها و ظرفیت‌های این قالب دانست، تجربه‌یی که از درون سنت رباعی برآمده و می‌کوشد برخی از ظرفیت‌های نهفتهٔ آن را در فضایی فشرده‌تر و با امکاناتی متفاوت بیازماید.

روی آوردن او به نورباعی نیز به معنای فاصله گرفتن از رباعی یا پایان یافتن تجربهٔ رباعی‌سرایی او نیست. صفربیگی همچنان در کنار نورباعی به سرایش رباعی ادامه داده و آثار او در این حوزه همچنان از نمونه‌های برجسته، قابل تأمل و تأثیرگذار رباعی معاصر به شمار می‌آیند.

به همین دلیل، شاید دقیق‌تر باشد اگر نورباعی را نه یک «قالب جدید» به معنای متعارف آن، بلکه نوعی پیشنهاد شعری در درون سنت رباعی بدانیم، پیشنهادی که می‌کوشد با تغییر در شیوهٔ ارائه و گسترش برخی امکانات کلاسیک، ظرفیت‌های تازه‌یی را در شعر کوتاه فارسی فعال کند.

تاکید می‌کنم که از این منظر، رابطهٔ نورباعی و رباعی را نمی‌توان رابطهٔ جانشینی دانست، بلکه بیشتر باید از نوعی همزیستی سخن گفت. رباعی با ساختار چهارمصراعی، نظام قافیه و معماری شناخته‌شدهٔ خود همچنان به حیات مستقل خویش ادامه می‌دهد و نورباعی نیز در کنار آن، مسیر دیگری را برای بهره‌گیری از همان وزن و همان سنت ایجاز می‌آزماید. از همین رو، صفربیگی در نوشته‌های خود از هرگونه ادعای انقلابی یا گسست تاریخی پرهیز می‌کند.

صفربیگی به درستی معتقد است که سرنوشت چنین تجربه‌هایی را نه بیانیه‌ها و مجادله‌های نظری، بلکه خود شعر، تجربهٔ شاعران، دریافت مخاطبان و در نهایت گذر زمان تعیین می‌کند.

شاید بتوان گفت مهم‌ترین ویژگی نظری نورباعی نیز دقیقاً در همین نقطه نهفته است: نورباعی پیش از آنکه داعیهٔ تأسیس داشته باشد، داعیهٔ امکان دارد. امکانی برای بازاندیشی در یکی از کهن‌ترین قالب‌های شعر فارسی و آزمودن ظرفیت‌های تازه‌یی از ایجاز، کشف و فشردگی شاعرانه در دل همان سنت.

#دکتر_محمدعلی_شیوا

#نورباعی
#جلیل_صفربیگی

@zhazh_o_vazh


فهرست درآمدی بر بوطیقای نورباعی:

۱. نورباعی و تفاوت آن با تک‌بیتی (فرد)
۲. نورباعی و نسبت آن با رباعی


ادامه دارد...