#فقه_الثقلین 8⃣

🔹 تبیین آیه‌ی وضو توسط اهلبیت علیهم‌السلام

🔸 پس از برسی دلالت آیه‌ی وضو صرفا بر اساس قواعد زبان عربی و اثبات دلالت آیه مبنی بر مسح؛ ثابت شد که ظاهر آیه مسح پا در وضو است؛ روایت زیر نیز موید ظاهر آیه‌ی وضو است و کاملا موافق با قرآن است :

▫️عَلِيُّ بْنُ إِبْرَاهِيمَ عَنْ أَبِيهِ وَ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِيلَ عَنِ اَلْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ جَمِيعاً عَنْ حَمَّادِ بْنِ عِيسَی‌ عَنْ حَرِيزٍ عَنْ زُرَارَةَ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِي جَعْفَرٍ عَلَيْهِ اَلسَّلاَمُ أَ لاَ تُخْبِرُنِي مِنْ أَيْنَ عَلِمْتَ وَ قُلْتَ إِنَّ اَلْمَسْحَ بِبَعْضِ اَلرَّأْسِ وَ بَعْضِ اَلرِّجْلَيْنِ فَضَحِكَ ثُمَّ قَالَ يَا زُرَارَةُ قَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ وَ نَزَلَ بِهِ اَلْكِتَابُ مِنَ اَللَّهِ لِأَنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ يَقُولُ: «فَاغْسِلُوا وُجُوهَكُمْ» فَعَرَفْنَا أَنَّ اَلْوَجْهَ كُلَّهُ يَنْبَغِي أَنْ يُغْسَلَ ثُمَّ قَالَ: «وَ أَيْدِيَكُمْ إِلَی‌ اَلْمَرٰافِقِ » ثُمَّ فَصَّلَ بَيْنَ اَلْكَلاَمِ فَقَالَ «وَ اِمْسَحُوا بِرُؤُسِكُمْ» فَعَرَفْنَا حِينَ قَالَ: «بِرُؤُسِكُمْ » أَنَّ اَلْمَسْحَ بِبَعْضِ اَلرَّأْسِ لِمَكَانِ اَلْبَاءِ ثُمَّ وَصَلَ اَلرِّجْلَيْنِ بِالرَّأْسِ كَمَا وَصَلَ اَلْيَدَيْنِ بِالْوَجْهِ فَقَالَ «وَ أَرْجُلَكُمْ إِلَی‌ اَلْكَعْبَيْنِ» فَعَرَفْنَا حِينَ وَصَلَهَا بِالرَّأْسِ أَنَّ اَلْمَسْحَ عَلَی‌ بَعْضِهَا ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِكَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی‌ اَللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ لِلنَّاسِ فَضَيَّعُوهُ
📚 الکافي ج ۳، ص ۳۰

▫️این روایت، در حقیقت تفسیر آیه وضو از زبان امام باقر علیه‌السلام است، نکته قابل توجه آن است که حضرت در پاسخ زراره، تنها به بیان یک حکم فقهی اکتفا نمی‌کنند؛ بلکه شیوه صحیح فهم آیه و روش استنباط حکم از متن قرآن را آموزش می‌دهند.

1⃣ امام علیه‌السلام ابتدا به بخش نخست آیه استناد کرده و می‌فرمایند خداوند درباره صورت و دست‌ها تعبیر «فَاغْسِلُوا» را به کار برده است؛ ازاین‌رو، وجوب شستن این دو عضو مستقیماً از خود آیه استفاده می‌شود.

2⃣ سپس حضرت به فراز «وَامْسَحُوا بِرُءُوسِكُمْ» اشاره می‌کنند و می‌فرمایند از این تعبیر، وجوب مسح سر فهمیده می‌شود و به سبب وجود حرف «باء» در «بِرُءُوسِكُمْ»، مسح تمام سر لازم نیست، بلکه مسح بخشی از آن کفایت می‌کند.

3⃣ در ادامه، امام علیه‌السلام به نکته‌ای اساسی در ساختار آیه اشاره کرده و می‌فرمایند: «ثُمَّ وَصَلَ الرِّجْلَيْنِ بِالرَّأْسِ كَمَا وَصَلَ الْيَدَيْنِ بِالْوَجْهِ» یعنی همان‌گونه که خداوند دست‌ها را در حکم شستن به صورت ملحق کرده است، پاها را نیز در حکم مسح به سر ملحق ساخته است؛ ازاین‌رو، همان حکمی که برای سر ثابت است، برای پاها نیز ثابت خواهد بود.

4⃣ سپس حضرت تصریح می‌کنند: «فَعَرَفْنَا حِينَ وَصَلَهَا بِالرَّأْسِ أَنَّ الْمَسْحَ عَلَى بَعْضِهَا»
یعنی از همین پیوند و عطف پاها بر سر، فهمیدیم که حکم پاها نیز مسح است و همانند سر، مسح بر بخشی از آن کفایت می‌کند.

5⃣ در پایان نیز امام باقر علیه‌السلام می‌فرمایند: «ثُمَّ فَسَّرَ ذَلِكَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ لِلنَّاسِ فَضَيَّعُوهُ» یعنی پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نیز این حکم را برای مردم تبیین کردند، اما پس از آن، این تفسیر و بیان نبوی مورد غفلت قرار گرفت.

✅ بنابراین، این روایت صرفاً بیان یک حکم فقهی نیست؛ بلکه تفسیر آیه وضو و آموزش روش صحیح فهم قرآن است. امام باقر علیه‌السلام حکم مسح پا را نه بر اساس یک دلیل مستقل، بلکه از نظم، ساختار و پیوند اجزای خود آیه استخراج می‌کنند؛ همان مبنایی که پیش‌تر در کلام ابن‌حزم، فخر رازی و دیگر نحویان و مفسران اهل‌سنت نیز مشاهده شد.

🆔 @javaheralklam