✍️ شاخص‌هاي دينداري جامعه ايران به كدام سمت و سو مي‌رود؟

مهدی رفیعی بهابادی، سرپرست مرکز افکارسنجی دانشجویان ایران (ایسپا)
منتشر شده در روزنامه اعتماد، 31 شهریور 1399

🔷 مساله وضعيت دينداري جامعه و تحولات آن به‌طور مشخص يك سوال تجربي است و به اين سوال بايد پاسخ تجربي داد. لازمه پاسخ به اين سوال استفاده از روش‌هاي منظم و سيستماتيك است كه بتوان اعتبار آن را به‌ طور تجربي مورد ارزيابي قرار داد.

🔷 نظرسنجي‌هاي تحت وب به دلايل متعدد نه تنها قابل تعميم به كل جامعه نيست بلكه حتي قابل تعميم به كاربران فضاي مجازي نيز نيست. شرط اصلي يك نظرسنجي علمي اين است كه نمونه‌گيري طوري انجام شود كه همه افراد شانس برابر و غيرصفر براي انتخاب شدن داشته باشند. در نظرسنجي علمي اين محقق است كه پاسخگو را انتخاب مي‌كند اما در نظرسنجي‌هاي غيرعلمي اينترنتي فرآيند برعكس است و پاسخگو است كه تشخيص مي‌دهد به لينك نظرسنجي پاسخ بدهد يا خير.

🔷 مفهوم دينداري يك سازه پيچيده است كه داراي ابعاد گوناگون است و صرف ارايه داده درخصوص يك شاخص نمي‌توان درخصوص كليت اين مفهوم در جامعه اظهارنظر كرد و مدعي شد جامعه به سمت بي‌ديني يا دينداري بيشتر در حركت است. بهتر آن است كه در اين باره وضعيت هر بعد را به‌طور جداگانه مورد بررسي قرار داد تا درنهايت مشخص شود كدام بعد دينداري در طول زمان روند ثابت، كدام بعد روند افزايشي و كدام بعد روند كاهشي داشته است.

🔷 طي يك ماه اخير نتايج يك نظرسنجي اينترنتي درخصوص وضعيت دينداري جامعه ايران منتشر شده كه مدعي شده نيمي از جامعه ايران به سمت بي‌ديني حركت كرده است. در توجيه استفاده از روش اينترنتي براي سنجش دينداري اين‌گونه ذكر شده بود كه در فضاي جاري كشور به دليل محدوديت‌هاي موجود نمي‌توان سوالات دينداري را به صورت علني مطرح كرد، لذا سعي شده به طريقي روشمند دينداري را اندازه‌گيري كند. واقعيت آن است حتي با وجود درنظر گرفتن ميزاني از محافظه‌كاري در نظرسنجي‌ها و پيمايش‌هاي حضوري نتايج آن به مراتب قابل اتكاتر از نظرسنجي‌هاي اينترنتي است. نتايج نظرسنجي‌هاي ايسپا در سال‌هاي گذشته نشان مي‌دهد ميزان محافظه‌كاري مردم در سال‌هاي اخير در نظرسنجي‌هاي حضوري و حتي بعضا تلفني به ‌طور قابل‌توجهي كاهش پيدا كرده است.

🔷 براساس پيمايش‌هاي علمي از سال 1353 تا 1395 برخي شاخص‌هاي مشترك مربوط به اعتقادات را مورد بررسي قرار مي‌دهيم به اين نتيجه دست مي‌يابيم كه در بعد اعتقادات اصلي دين يعني اعتقاد به خدا، پيامبر، معاد و اين‌گونه موارد، تغيير قابل‌توجهي در دينداري مردم ايران به وجود نيامده و از زمان حكومت قبل يعني سال 1353 تا سال 1395 تفاوت محسوس و معناداري وجود نداشته است.

🔷 در بعد تجربه ديني يعني رابطه شخصي انسان با خداوند مانند گذشته وضعيت مناسب و تقريبا از يك ثبات نسبي برخوردار است. در پيمايش سال 1395 بيش از 75درصد مردم به ميزان زياد و خيلي زياد احساس نزديكي به خداوند مي‌كردند در حالي كه اين ميزان در سال 1388 برابر با 63درصد بوده است لذا حتي شاهد افزايش تجربه ديني هستيم.

🔷 در بعد علقه و عواطف ديني نيز وضعيت مناسب است به عنوان مثال در پيمايش سال 1395، 85درصد مردم گفته‌اند از كسي كه به پيامبر توهين كند به ميزان زيادي متنفرند. 86درصد گفته‌اند از كسي كه به قرآن توهين كند به ميزان زيادي بيزارند. تنفر از توهين‌كننده به پيامبر و قرآن در سال 1388 به ترتيب 91.4درصد 94.5درصد بوده است، لذا اگر چه وضعيت فعلي مناسب است اما به نظر مي‌رسد در اين بعد شاهد كاهش 6 تا 8درصدي هستيم.

🔷 در بعد رفتارهاي مذهبي، شاخص نماز خواندن از سال 1353 تا 1395 با شيب بسيار ملايم كاهش پيدا كرده است. در همين راستا، وقتي افراد را به سه دسته تقسيم كرديم: 1- كساني كه هميشه يا اكثر اوقات نماز مي‌خوانند؛ 2- كساني كه بعضي اوقات نماز مي‌خوانند و 3- كساني كه اصلا نماز نمي‌خوانند؛ نتايج مقايسه‌اي نشان داد كه نسبت گروه اول در طول اين 42 سال از 83درصد به 76.8درصد تقليل‌يافته است ولي با اين حال عدد موجود وضعيت مناسبي را نشان مي‌دهد.

🔷 در بعد پيامدي دينداري يا رعايت شرعيات و ترك محرمات نسبت به ساير ابعاد دينداري وضعيت اندكي متفاوت است. يعني مردم با اينكه به خدا اعتقاد دارند و مناسك ديني را هم انجام مي‌دهند اما در برخي شاخص‌ها التزام زيادي به رعايت برخي شرعيات ندارند. به نظر مي‌رسد در اين عرصه با نوعي خوداجتهادي روبه‌رو هستيم كه با قرائت رسمي فاصله دارد.

🔷 آنچه در مورد جامعه ايران شاهد هستيم نه كاهش ميزان دينداري بلكه تغيير نوع دينداري مردم به ويژه نسل‌هاي جوان‌تر جامعه است. به نظر نگارنده حركت به سوي مدرن شدن جامعه و به تبع آن افزايش سطح تحصيلات، شهرنشيني و ظهور رسانه‌هاي جديد است كه نسبي‌گرايي در تفسير و فهم دين را به همراه آورده است.


🔸متن کامل را در سایت ایسپا مطالعه کنید


🆔 @ispa_polling