پاسخ: ضمن اینکه اثبات شد ارامنه قدمتشان به بیش از ۲۰۰۰ سال میرسد در این ناحیه کوهستانی، به گزارشات ۲ ژنرال مشهور روسی یعنی الکساندر سواروف مشهور به هانیبال روس و ژنرال سیسیانوف فرمانده روس ها در جنگ علیه ایران می‌پردازیم.
گزارش سواروف در ۱۷۸۰ میلادی:
ناگورنو دژ اصلی ارامنه در قفقاز است و ساکنان آن تماماً ارمنی و دارای ملوک مستقلی هستند که از دین و خاک خود دفاع می‌کنند
سیسیانوف نیز در سال ۱۸۰۵ در گزارشاتش قبل از بستن پیمان کرکچای (پیمانی که در آن خان ارمنی ناگورنو به ایران خیانت کرد و با روسیه متحد شد) تاکید میکند که ناحیه ناگورنو تماما ارمنی نشین و در اختیار ملوک خمسه ارامنه است.
ملوک خمسه ارامنه کیا بودند؟
گلستان (خاندان ملیک-بگلریان)
جرافرد (خاندان ملیک-ایسرائیلیان)
خاچن (خاندان ملیک-حسن جلالیان)
واراندا (خاندان ملیک-شاه‌نظریات)
دیزاق (خاندان ملیک-آوانیان)
این ملوک همگی مسیحی و ارمنی بودند و تمام شاهان صفوی، افشاری و قجر حاکمیت آنها رو به رسمیت می‌شناختند.
سوال: پس قضیه شوشا و مسجد بزرگش چیست؟
در اواسط سده ۱۷۰۰، خاندان شاه نظریات خیانت میکند و ایل عشایری جوانشیر و پناهعلی خان که ترک بودند بطور محدود وارد ناگورنو می‌شوند و شهر شوشا را بنا می‌کنند بعنوان تنها پایگاه ترکان مسلمان در ناگورنو.
در سرشماری ۱۸۲۳ روسیه تزاری که اولین سرشماری پس از پیمان گلستان جهت مالیات گیری بود (جستجو شود Описание Карабахской провинции) بیش از ۹۰ درصد ناگورنو ارمنی بوده است. یعنی مانند سرشماری سال ۱۹۲۶ که ۹۴ درصد ارمنی بودند.