پژوهش های دانشمندان ایرانی در زمینه ایمنی شناسی

پروفسور حسن تاج بخش
استاد ممتاز دانشگاه تهران
عضو پیوسته فرهنگستان علوم ایران

🔹بشر از وقتی که خود را شناخت به بیماری ها پی برد، مرگ و میر ناشی از آنها را با اندوه می نگریست و در حد دانش ابتدایی خویش به چاره جویی و پیشگیری می پرداخت. انسان در پی چاره ای بود که خود و حیواناتش را از گزند بیماریها در امان دارد. واژه ی "ایمَنی" در فارسی و عربی به مفهوم بی خوف و بی دهشت و سالم و مبارک است و با لغت "Immunis" لاتین و زادگان انگلیسی و فرانسوی آن مشابهت دارد.

🔸 حکیم خردمند فردوسی گوید:
به دانش بُوَد مرد را ایمَنی
ببندد زِ بد دستِ اهریمنی

🔹در تاریخ بلعمی آمده: "و چنین ایمن تواند خفتن".

🔸غزالی گوید: "حلواهای شیرین و آبهای روان اندر آن ترس و بیم و بیدادی همه زهر است و این طعامهای ما در این ایمنی همه پادزهر است و گوارنده".

🔹وقتی بشر نیاز به مبارزه با بیماریهای واگیر و خو گرفتن با آنها را درک کرد، ایمنی شناسی و مایه کوبی پا به عرصه وجود گذاشت. آری درد و درمان، و زهر و پادزهر همراه همند.

🔸در ایران، از قدیم نیش عقرب و کژدم را با روغن آنان درمان می کردند، منوچهری گوید:
راحت کژدم زده، کشته ی کژدم بُوَد
می زده را هم به می دارو و مرهم بُوَد

کشف آلرژی به وسیله ی دانشمندان ایرانی

🔸محمد بن زکریای رازی کاشف آلرژی است و هم او نخستین مقاله در مورد آلرژی و ایمنی شناسی را نگاشت. وی رساله ای به نام شَمّیه در مورد علت زکام ابوزید بلخی در فصل بهار در موقع بوئیدن گل سرخ نوشت. نسخه ای از این رساله در پنجاه و چهار سطر به شماره ی ۴۵۷۳ در کتابخانه ی مَلِک موجود است.

🔹پورسینای بزرگ یکی از سببهای زکام و نزله را بو کردن داروهای گرمی بخش مانند زعفران، مشک و پیاز می داند که باز نوعی آلرژی است. لازم به ذکر است که امروزه چندین نوع آلرژن از گیاه زعفران توسط پژوهشگران دانشگاه علوم پزشکی مشهد به سرپرستی استاد پروفسور رضا فرید حسینی استخراج شده است.

🔸سید اسماعیل جرجانی در کتاب ششم ذخیره زکامهای ناشی از بوئیدن داروها و عطرهای گرم و تنگی نفس و سرفه های ناشی از برخی غذاها و آشامیدنیها را ذکر کرده است.

🔹ابن میمون نیز مقاله ای در مورد ربو (آسم) نگاشت.

🔸 بهاء الدوله در خلاصه التجارب از ازدیاد حساسیتها توصیفی دقیق همراه با مشاهدات شخصی دارد. بهاءالدوله از پیشگامان دانش ایمنی شناسی است و گوید کسانی که یک بار آبله بگیرند معمولا دیگر به آن مبتلا نمی شوند.

نظریه شبه پادتنی ابوریحان بیرونی

🔹ابوریحان بیرونی در کتاب صیدنه معتقد است که در پیشانی گوزن توده ای وجود دارد که ترشحاتی دارد و پادزهر طبیعی سم مار است. این همان آنتی توکسین است.

کشف سرم درمانی به وسیله ی پورسینا

🔸در طب قدیم، گاهی جگر سگ هار را کباب کرده و به فرد هارگزیده می خوراندند. همچنین ابوریحان بیرونی در صیدنه می نویسد: "جگر سگ دیوانه چون خشک کرده شود، گزیدگی سگ دیوانه را سود دارد". البته این شیوه ها کاربرد عملی چندانی نداشت.

🔹 پورسینای بزرگ به این موضوع، کاربرد علمی و عملی بخشید: "گفته اند و بسیاری از اطباء بر آن صحه گذاشته اند که اگر کبد سگ هار را بر زخم گزیده سگ هار گذارند، بسیار مفید است". همچنین از این مهمتر گوید: "خون سگِ هار، پادزهر گزش سگ هار است" چنانکه گفته شد در خون سگ هار پادتن ضد هاری وجود دارد و تجویز آن به ناحیه ی زخم، مخصوصا در اوایل گزش تا حدود زیادی موجب خنثی شدن ویروس می شود.

کانال بنیاد مکتب پروفسور یلدا:
@ipyaf